लग्न किंवा कोणतंही जवळचं नातं हे फक्त दोन व्यक्तींना जोडत नाही, तर दोन वेगळ्या स्वभावांना, विचारांना, सवयींना आणि अपेक्षांना एकत्र आणतं. सुरुवातीला सर्व काही छान वाटत असतं. एकमेकांशी बोलण्याची उत्सुकता असते, वेळ घालवण्याची इच्छा असते आणि भविष्याबद्दल सुंदर स्वप्नं असतात. पण काही काळानंतर अनेक जोडप्यांच्या मनात एक प्रश्न निर्माण होतो, “आपल्या नात्यात नेमकं काय चाललंय?”
हा प्रश्न निर्माण होणं म्हणजे नातं संपत आहे असं नाही. उलट हा प्रश्न नात्याकडे गंभीरपणे पाहण्याची संधी असते. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की प्रत्येक नातं काही टप्प्यांतून जातं आणि प्रत्येक टप्प्यावर वेगवेगळी आव्हानं असतात.
सुरुवातीची जवळीक आणि नंतरची वास्तवता
नात्याच्या सुरुवातीच्या काळात मेंदूमध्ये डोपामिन, ऑक्सिटोसिन आणि इतर आनंददायी रसायनांचं प्रमाण वाढलेलं असतं. त्यामुळे समोरच्या व्यक्तीच्या चांगल्या गोष्टी जास्त दिसतात आणि कमतरता फारशा जाणवत नाहीत.
मात्र कालांतराने ही तीव्र भावना कमी होऊ लागते. त्यानंतर नातं वास्तवाच्या पातळीवर येतं. आता दोघांनाही एकमेकांच्या सवयी, चुका, मर्यादा आणि कमकुवत बाजू दिसू लागतात. अनेक लोक याच टप्प्यावर घाबरतात आणि त्यांना वाटतं की प्रेम कमी झालं आहे. पण प्रत्यक्षात प्रेम कमी झालेलं नसतं. फक्त नातं अधिक वास्तववादी झालेलं असतं.
संवाद कमी होणं
नात्यात काहीतरी बरोबर नाही याचा सर्वात मोठा संकेत म्हणजे संवाद कमी होणं.
संवाद कमी होतो म्हणजे फक्त बोलणं कमी होणं नव्हे. अनेक जोडपी दिवसभर बोलतात, पण मनातील भावना व्यक्त करत नाहीत. ते घरखर्च, मुलं, काम किंवा दैनंदिन गोष्टींबद्दल बोलतात. पण “तू कसा आहेस?”, “तुला कसं वाटतंय?” किंवा “आपल्या नात्याबद्दल तुझ्या मनात काय चाललंय?” असे प्रश्न विचारले जात नाहीत.
मानसशास्त्रज्ञ जॉन गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, यशस्वी नात्यांमध्ये भावनिक संवादाला विशेष महत्त्व असतं. जे जोडपे एकमेकांच्या भावनांकडे लक्ष देतात, त्यांची नाती अधिक टिकाऊ असतात.
सततचे वाद आणि त्यामागील कारण
अनेकदा जोडपी एखाद्या छोट्या कारणावरून वारंवार भांडतात. बाहेरून पाहिलं तर विषय छोटा वाटतो. पण प्रत्यक्षात समस्या त्या विषयात नसते.
उदाहरणार्थ, उशिरा घरी येणं हा वादाचा विषय असू शकतो. पण त्यामागे “माझी काळजी घेतली जात नाही” किंवा “माझं महत्त्व कमी झालं आहे” अशी भावना लपलेली असू शकते.
म्हणून प्रत्येक वादाच्या मागे कोणती भावना आहे हे समजून घेणं महत्त्वाचं असतं. अनेकदा लोक शब्दांवर प्रतिक्रिया देतात, पण भावनांकडे दुर्लक्ष करतात.
भावनिक अंतर वाढणं
कधी कधी नात्यात मोठी भांडणं नसतात. सर्व काही शांत दिसतं. पण तरीही दोघांमध्ये अंतर वाढत जातं.
हे भावनिक अंतर असतं.
एकाच घरात राहूनही दोघे वेगवेगळ्या जगात जगत असतात. एकमेकांच्या आयुष्यात काय चाललंय याची उत्सुकता कमी होते. एकमेकांसोबत वेळ घालवण्यापेक्षा मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर गोष्टी अधिक आकर्षक वाटू लागतात.
मानसशास्त्रानुसार भावनिक जवळीक ही नात्याच्या आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक असते. जेव्हा ती कमी होते, तेव्हा नातं हळूहळू कमकुवत होऊ लागतं.
अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील संघर्ष
प्रत्येक व्यक्ती काही अपेक्षा घेऊन नात्यात प्रवेश करते. काहींना जास्त वेळ हवा असतो. काहींना भावनिक आधार हवा असतो. काहींना कौतुक हवं असतं.
समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा या अपेक्षा स्पष्टपणे सांगितल्या जात नाहीत.
समोरची व्यक्ती आपलं मन ओळखेल अशी अपेक्षा ठेवली जाते. पण जेव्हा तसं होत नाही, तेव्हा निराशा वाढते.
संशोधन सांगतं की ज्या जोडप्यांमध्ये अपेक्षांबद्दल मोकळेपणाने चर्चा होते, त्यांच्यात समाधानाची पातळी जास्त असते.
नात्यातील सुरक्षितता
प्रत्येक व्यक्तीला नात्यात सुरक्षित वाटण्याची गरज असते.
सुरक्षितता म्हणजे फक्त आर्थिक किंवा शारीरिक सुरक्षितता नव्हे. भावनिक सुरक्षितताही तितकीच महत्त्वाची असते.
आपल्या भावना व्यक्त केल्यावर समोरची व्यक्ती आपल्याला समजून घेईल का? आपल्यावर टीका करणार नाही ना? आपल्याला नाकारलं जाणार नाही ना?
या प्रश्नांची सकारात्मक उत्तरं मिळाली की नातं अधिक मजबूत होतं.
आपल्या नात्याचं आत्मपरीक्षण
जर तुम्हाला वाटत असेल की आपल्या नात्यात काहीतरी बदललं आहे, तर स्वतःला काही प्रश्न विचारा.
- आम्ही शेवटचं मनमोकळं कधी बोललो होतो?
- आम्ही एकमेकांचं खरंच ऐकतो का?
- आमच्या वादांमागे कोणत्या भावना आहेत?
- आम्ही अजूनही एकमेकांच्या आयुष्यात रस घेतो का?
- आम्ही एकमेकांना गृहीत धरत आहोत का?
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं अनेक गोष्टी स्पष्ट करू शकतात.
नातं सुधारण्यासाठी काय करता येईल?
नातं सुधारण्यासाठी मोठ्या गोष्टी करण्याची गरज नसते.
दररोज काही मिनिटं मनापासून संवाद साधणं, एकमेकांचं कौतुक करणं, भावना व्यक्त करणं, समोरच्या व्यक्तीचं ऐकून घेणं आणि एकत्र गुणवत्तापूर्ण वेळ घालवणं यामुळे मोठा फरक पडू शकतो.
सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे नात्याकडे समस्या म्हणून नव्हे, तर जपण्यासारखी गोष्ट म्हणून पाहणं.
निष्कर्ष
“आपल्या नात्यात नेमकं काय चाललंय?” हा प्रश्न अनेकदा भीती निर्माण करतो. पण हा प्रश्न नातं संपत असल्याचा पुरावा नसतो. उलट तो नात्याला अधिक समजून घेण्याची आणि सुधारण्याची संधी असते.
प्रत्येक नात्यात चढ-उतार येतात. गैरसमज होतात. अंतर निर्माण होतं. पण जे जोडपे एकमेकांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात, संवाद कायम ठेवतात आणि नात्यावर काम करतात, त्यांची नाती अधिक मजबूत बनतात.
नातं टिकतं ते परिपूर्णतेमुळे नाही, तर एकमेकांना समजून घेण्याच्या आणि पुन्हा पुन्हा जवळ येण्याच्या तयारीमुळे.
धन्यवाद.