काही नाती अशी असतात की त्यांच्यात भांडण नसतं, मोठा रागही नसतो, पण तरीही मन तिथे राहत नाही. समोरची व्यक्ती वाईट नसते, नात्यात एखादी स्पष्ट समस्या नसते, तरी त्या व्यक्तीला भेटावंसं वाटत नाही, बोलावंसं वाटत नाही किंवा तिच्यासोबत वेळ घालवण्याची इच्छा होत नाही. कधी कधी आपण स्वतःलाच प्रश्न विचारतो, “माझ्या मनात या व्यक्तीबद्दल काहीच ओढ का उरलेली नाही?” हा प्रश्न मैत्री, प्रेमसंबंध, वैवाहिक नातं, नातेवाईक किंवा अगदी काही जुन्या ओळखींबाबतही निर्माण होऊ शकतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने कोणत्याही नात्यात जवळीक टिकवून ठेवण्यासाठी फक्त प्रेम किंवा आकर्षण पुरेसं नसतं. भावनिक सुरक्षितता, परस्पर विश्वास, आदर, संवाद, सामायिक अनुभव आणि एकमेकांसोबत असताना मिळणारा सकारात्मक अनुभव या गोष्टी महत्त्वाच्या असतात. एखाद्या नात्यात सतत गैरसमज, टीका, दुर्लक्ष, भावनिक अंतर किंवा एकतर्फी प्रयत्न असतील तर कालांतराने त्या नात्याशी जोडलेली सकारात्मक भावना कमी होऊ शकते. त्यामुळे “ओढ कमी झाली” म्हणजे नेहमीच व्यक्ती वाईट झाली आहे, असं नसतं. कधी कधी नात्याचा अनुभव बदललेला असतो.
यामध्ये आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. प्रत्येक नातं आयुष्यभर तसंच राहीलच असं नाही. आपल्या आयुष्यातील गरजा, मूल्यं, प्राधान्यक्रम आणि व्यक्तिमत्त्व बदलत असतात. बालपणीची मैत्री मोठेपणी तितकी जवळची वाटेलच असं नाही. पूर्वी ज्या व्यक्तीसोबत तासन्तास बोलावंसं वाटायचं, तिच्यासोबत आता काही मिनिटं बोलल्यानंतरही मन थकू शकतं. याचा अर्थ कोणीतरी चुकीचा आहे असं नाही. कधी कधी दोन व्यक्ती वेगवेगळ्या दिशेने वाढत जातात.
पण इथे स्वतःला एक प्रश्न विचारणं महत्त्वाचं आहे: “मला या व्यक्तीचीच ओढ वाटत नाहीये की सध्या कोणत्याही नात्याचीच ओढ वाटत नाहीये?” कारण कधी कधी समस्या नात्यात नसते, तर आपल्या मानसिक आणि भावनिक अवस्थेत असते. सततचा ताण, भावनिक थकवा, आयुष्यातील मोठे बदल किंवा एकूणच आनंद कमी झाल्यामुळे व्यक्तीला इतरांशी जोडण्याची इच्छा कमी होऊ शकते. अशा वेळी आपण एखाद्या विशिष्ट नात्यापासून दूर जात आहोत असं वाटतं, पण प्रत्यक्षात आपल्याला सर्वच सामाजिक संपर्कांचा कंटाळा आलेला असू शकतो.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे कर्तव्य आणि जवळीक यामध्ये फरक आहे. काही नाती आपण प्रेमापेक्षा सामाजिक किंवा कौटुंबिक कर्तव्य म्हणून टिकवतो. “लोक काय म्हणतील?”, “इतकी वर्षांची ओळख आहे”, “नातं तोडणं योग्य दिसणार नाही” अशा विचारांमुळे आपण एखाद्या नात्यात राहू शकतो. पण एखादं नातं टिकवण्यासाठी स्वतःच्या भावनांकडे सतत दुर्लक्ष करणं मानसिकदृष्ट्या थकवणारं ठरू शकतं. प्रत्येक नातं तोडण्याची गरज नसते, पण प्रत्येक नातं पूर्वीसारखं जवळ ठेवण्याचीही गरज नसते.
अशा परिस्थितीत नात्याची पातळी बदलणं हा एक चांगला पर्याय असू शकतो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती पूर्वी खूप जवळची मैत्रीण किंवा मित्र असेल, पण आता तितकी जवळीक वाटत नसेल, तर त्या व्यक्तीशी सभ्य आणि आदराने संबंध ठेवता येतात, पण रोज बोलण्याची किंवा सतत भेटण्याची गरज नसते. मानसशास्त्रीय भाषेत सांगायचं तर, नात्याच्या सीमांमध्ये बदल करणं म्हणजे नातं नष्ट करणं नव्हे.
तसंच स्वतःच्या मनाशी प्रामाणिक राहणं गरजेचं आहे. “मला ओढ वाटत नाही” आणि “मला या व्यक्तीचा तिरस्कार वाटतो” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. ओढ नसली तरी आदर ठेवता येतो. अंतर ठेवता येतं, पण अपमान करण्याची गरज नसते. प्रत्येक नात्याला नाट्यमय शेवटाची गरज नसते. काही नाती शांतपणे दूर जातात. काही नाती फक्त औपचारिक राहतात. काही नाती पुन्हा जवळ येतात. आणि काही नाती संपतात. हे आयुष्याचा नैसर्गिक भाग आहे.
मात्र एखादं नातं संपवण्याचा किंवा मोठं अंतर ठेवण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा: या व्यक्तीसोबत राहिल्यावर मला शांत वाटतं की सतत ताण येतो? मी या नात्यात स्वतःसारखा राहू शकतो का? आणि हे नातं टिकवण्यामागे प्रेम आहे की फक्त अपराधीपणा, भीती किंवा सामाजिक दबाव? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं अनेकदा आपल्याला दिशा देतात.
कधी कधी नात्यात ओढ नसण्यामागे न सुटलेली दुखापतही असू शकते. एखाद्या व्यक्तीने वारंवार आपल्याला दुखावलं असेल, आपली किंमत कमी केली असेल किंवा आपल्या भावनांकडे दुर्लक्ष केलं असेल, तर मन हळूहळू त्या व्यक्तीपासून भावनिक अंतर तयार करू शकतं. हे अंतर नेहमी कमजोरी नसतं. काही वेळा ते स्वतःचं संरक्षण करण्याचा मानसशास्त्रीय मार्ग असतो.
पण एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी: “मला ओढ नाही” हा निर्णय घेण्यासाठी पुरेसा असू शकतो, पण “समोरची व्यक्ती चुकीची आहे” हे सिद्ध करण्यासाठी तो पुरेसा नाही. आपल्या भावना खऱ्या आहेत, पण त्या नेहमी समोरच्या व्यक्तीच्या दोषाचा पुरावा नसतात. त्यामुळे नात्यातून बाहेर पडताना किंवा अंतर ठेवताना दोषारोप करण्यापेक्षा स्वतःच्या गरजा स्पष्ट करणं अधिक निरोगी ठरतं.
शेवटी, प्रत्येक नातं आयुष्यभर आपल्या मनात एकसारखं स्थान घेऊन राहावं, अशी अपेक्षा वास्तववादी नाही. काही लोक आपल्या आयुष्यात येतात, आपल्याला काही शिकवतात आणि नंतर त्यांच्याशी असलेली जवळीक कमी होते. काही नाती बदलतात, काही टिकतात आणि काही मागे राहतात. महत्त्वाचं म्हणजे नातं टिकवताना स्वतःला हरवू नये आणि नातं सोडताना माणुसकी गमावू नये.
ज्या नात्यात आता ओढ उरलेली नाही, त्याचं काय करायचं याचं एकच उत्तर नाही. आधी कारण समजून घ्या. ही तात्पुरती भावनिक थकवा आहे की कायमची दूरावलेली भावना, हे तपासा. नातं सुरक्षित आणि आदरपूर्ण असेल तर संवादाचा प्रयत्न करा. ओढ कमी झाली असेल तर नात्याची जवळीक कमी करणं स्वीकारा. आणि नातं सतत दुखावत असेल तर स्वतःच्या सीमांना महत्त्व द्या.
काही नाती जपावी लागतात, काही नाती बदलावी लागतात आणि काही नाती सोडावी लागतात. पण कोणताही निर्णय स्वतःला दोष देऊन नव्हे, तर स्वतःला समजून घेऊन घ्यायला हवा.