कधी कधी आपल्या आयुष्यात अशी परिस्थिती येते की आपल्याला पूर्णपणे खात्री असते की आपण योग्य आहोत, पण समोरची व्यक्ती चुकीची असूनही वादात वरचढ ठरते. ती मोठ्याने बोलते, आपले शब्द फिरवते, भावनिक दबाव टाकते किंवा इतरांसमोर अशी बाजू मांडते की शेवटी आपल्यालाच चुकीचे वाटू लागते. अशा वेळी मनात राग, असहायता, अपमान आणि “माझे म्हणणे कुणी समजूनच घेतले नाही” अशी भावना निर्माण होऊ शकते. पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर वाद जिंकणे आणि सत्य सिद्ध होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
वादात कोणाचा आवाज मोठा होता, कोणाकडे शेवटचे शब्द होते किंवा कोणाला इतरांची सहानुभूती मिळाली, यावर सत्य ठरत नाही. अनेकदा माणूस एखादा मुद्दा समजून घेण्यासाठी नव्हे, तर स्वतःचे मत योग्य सिद्ध करण्यासाठी वाद घालत असतो. अशा परिस्थितीत तथ्यांपेक्षा अहंकार, भावनिक प्रतिक्रिया आणि स्वतःची प्रतिमा वाचवण्याची गरज अधिक प्रभावी ठरू शकते. मानसशास्त्रात याला काही प्रमाणात confirmation bias म्हणजे आपल्या आधीच्या मताला समर्थन देणारी माहिती स्वीकारण्याची प्रवृत्ती असे समजले जाते. त्यामुळे समोरची व्यक्ती पुरावे असूनही आपली चूक स्वीकारण्यास तयार नसेल, तर आणखी पुरावे देत राहणे नेहमीच उपयोगी ठरेल असे नाही.
अशा वेळी पहिली गोष्ट म्हणजे तुमच्या भावनेला थोडा वेळ द्या. “मला हे अन्यायकारक वाटत आहे” हे स्वतःशी मान्य करा. लगेच पुन्हा त्या व्यक्तीशी वाद घालणे टाळा. कारण रागाच्या अवस्थेत आपल्या मेंदूची विचार करण्याची क्षमता कमी प्रभावी होऊ शकते आणि आपण मुद्द्यापेक्षा व्यक्तीवर बोलू लागतो. त्यामुळे काही वेळ शांत राहणे म्हणजे पराभव स्वीकारणे नाही. उलट, स्वतःवरील नियंत्रण राखणे ही भावनिक बुद्धिमत्तेची खूण आहे.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःला हा प्रश्न विचारा: “मला खरंच हा वाद जिंकायचा आहे की मला परिस्थिती योग्य पद्धतीने हाताळायची आहे?” प्रत्येक वाद जिंकणे आवश्यक नसते. काही वादांमध्ये आपली ऊर्जा खर्च करूनही काही बदलत नाही. जर समोरची व्यक्ती ऐकण्याच्या मनःस्थितीतच नसेल, तर तिची चूक सिद्ध करण्याचा प्रयत्न आपल्यालाच मानसिकदृष्ट्या थकवू शकतो. संशोधनातून असे दिसते की दीर्घकाळ चालणारे संघर्ष आणि सततचा interpersonal stress म्हणजे व्यक्तींमधील ताण, मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक वेळी शेवटचा शब्द आपलाच असावा, अशी गरज ठेवणे मानसिकदृष्ट्या महाग पडू शकते.
तिसरी गोष्ट म्हणजे तथ्य आणि मत यांच्यात फरक करा. उदाहरणार्थ, “तू माझ्याशी नेहमी चुकीचे वागतोस” हे एक व्यापक विधान आहे. त्याऐवजी “काल मी बोलत असताना तू माझे वाक्य मध्येच थांबवलेस” असे विशिष्ट उदाहरण अधिक स्पष्ट असते. समोरची व्यक्ती तरीही ते मान्य करत नसेल, तर पुन्हा पुन्हा स्पष्टीकरण देण्याऐवजी तुमची भूमिका शांतपणे स्पष्ट करा. “माझा अनुभव असा आहे आणि या गोष्टीशी मी सहमत नाही,” एवढे सांगणे अनेकदा पुरेसे असते.
काही व्यक्ती वादामध्ये विषय बदलतात, जुने मुद्दे काढतात, तुमच्या भावनांना दोष देतात किंवा तुम्ही केलेल्या छोट्या चुका मोठ्या करून दाखवतात. अशा वेळी मानसशास्त्रीयदृष्ट्या उपयुक्त पद्धत म्हणजे मुद्दा पुन्हा मूळ विषयाकडे आणणे. उदाहरणार्थ, “तो मुद्दा आपण नंतर बोलू. आत्ता आपण ज्या विषयावर चर्चा करत होतो त्याबद्दल बोलूया.” यामुळे संभाषण भावनिक गोंधळात जाण्यापासून काही प्रमाणात थांबते.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुमच्या सत्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीची मान्यता आवश्यक नाही. काही वेळा आपल्याला वाटते, “त्याने माझी बाजू मान्य केली पाहिजे, तेव्हाच मला समाधान मिळेल.” पण हे आपल्या भावनिक शांततेचे नियंत्रण दुसऱ्या व्यक्तीच्या हातात देऊ शकते. समोरच्या व्यक्तीने आपली चूक मान्य केली नाही तरी आपण स्वतःला विचारू शकतो, “मला काय घडले हे माहीत आहे का? मी माझी भूमिका प्रामाणिकपणे मांडली का? पुढे मला काय करायचे आहे?” या प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला पुन्हा स्वतःकडे आणतात.
जर एखादी व्यक्ती वारंवार तुमच्यावर खोटे आरोप करत असेल, तुमचे शब्द फिरवत असेल किंवा इतरांसमोर तुमची प्रतिमा खराब करण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर फक्त शांत राहणे पुरेसे नाही. अशा वेळी सीमा आखणे आवश्यक आहे. “तुम्हाला माझ्याशी असहमत होण्याचा अधिकार आहे, पण अपमानास्पद भाषेत मी चर्चा करणार नाही,” असे स्पष्ट सांगता येते. सीमा म्हणजे समोरच्या व्यक्तीला नियंत्रित करणे नव्हे. सीमा म्हणजे आपण कोणते वर्तन स्वीकारणार नाही हे स्पष्ट करणे.
कधी कधी वाद जिंकल्यानंतरही चुकीची व्यक्ती आपल्याला मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ करून जाते. आपण पुन्हा पुन्हा त्या संभाषणाचा विचार करतो आणि मनात म्हणतो, “त्या वेळी मी हे उत्तर दिले असते तर…” याला rumination म्हणजे एखाद्या नकारात्मक अनुभवाचा पुन्हा पुन्हा विचार करत राहण्याची प्रवृत्ती म्हणता येते. ही सवय समस्या सोडवत नाही, उलट मानसिक ताण वाढवू शकते. त्यामुळे घडलेली घटना समजून घेण्यासाठी एकदा विचार करा, त्यातून शिकण्यासारखे काय आहे ते ठरवा आणि मग स्वतःला पुढे जाण्याची परवानगी द्या.
हेही लक्षात ठेवा की शांत राहणे म्हणजे कमजोर असणे नाही. काही लोकांना वाटते की समोरच्याला उत्तर न देणे म्हणजे आपण हरलो. प्रत्यक्षात काही परिस्थितींमध्ये प्रतिक्रिया न देणे ही जाणीवपूर्वक केलेली निवड असते. प्रत्येक प्रक्षोभाला उत्तर देणे आवश्यक नाही. काही वेळा “मला यावर आता चर्चा करायची नाही” हेच सर्वात परिपक्व उत्तर असू शकते.
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तुमचे उद्दिष्ट समोरच्याला हरवणे नसून स्वतःला हरवू न देणे असावे. एखाद्या वादात चुकीची व्यक्ती जिंकली असेल, तर ती त्या क्षणाची गोष्ट आहे. पण जर त्या घटनेमुळे तुम्ही तुमचा आत्मविश्वास, शांतता आणि स्वाभिमान गमावला, तर त्याची किंमत खूप मोठी आहे. म्हणून तथ्य स्पष्ट करा, तुमची भूमिका मांडा, आवश्यक असेल तेथे सीमा आखा आणि जिथे संवाद निरर्थक आहे तिथे थांबण्याची ताकद ठेवा.
शेवटी एक गोष्ट स्वतःला आठवण करून द्या: “माझे सत्य समोरच्याने मान्य केले नाही, म्हणून ते असत्य होत नाही.” प्रत्येक वादाचा निकाल आपल्या बाजूने लागेलच असे नाही. पण प्रत्येक संघर्षातून आपण अधिक संयमी, अधिक जागरूक आणि स्वतःच्या भावनांबद्दल अधिक समजूतदार होऊ शकतो. काही वाद जिंकणे महत्त्वाचे असते, पण काही वादांमधून शांतपणे बाहेर पडणे त्याहून अधिक महत्त्वाचे असते.
धन्यवाद.