आपण प्रत्येकजण वेगवेगळ्या स्वभावाचा, विचारांचा आणि सवयींचा असतो. त्यामुळे कोणाच्यातरी एखादी सवय आपल्याला खटकणं अगदी स्वाभाविक आहे. कधी ती सवय लहानशी असते—उदा. उशिरा येणे, बोलताना मध्येच अडथळा आणणे—तर कधी ती सवय नात्यात तणाव निर्माण करणारी असते. अशा वेळी प्रश्न पडतो, “मी काय करावं?” मानसशास्त्र सांगतं की अशा परिस्थितीत आपली प्रतिक्रिया खूप महत्त्वाची असते. योग्य पद्धतीने हाताळलं तर नातं टिकू शकतं, नाहीतर तणाव वाढतो.
सर्वप्रथम, स्वतःच्या भावनांना ओळखणं गरजेचं आहे. त्या सवयीमुळे आपल्याला नेमकं काय वाटतंय—राग, चिडचिड, दुखावलं जाणं की निराशा? अनेक वेळा आपण सवयीवर राग काढतो, पण त्या मागे असलेली आपली भावना समजून घेत नाही. मानसशास्त्रात याला “emotional awareness” म्हणतात. जेव्हा आपण स्वतःच्या भावना ओळखतो, तेव्हा प्रतिक्रिया देताना आपण अधिक संतुलित राहतो.
दुसरं महत्त्वाचं पाऊल म्हणजे त्या सवयीचा संदर्भ समजून घेणं. प्रत्येक सवयीमागे काहीतरी कारण असतं. कदाचित त्या व्यक्तीला त्या सवयीची जाणीवही नसते, किंवा ती सवय त्याच्या/तिच्या बालपणातून, वातावरणातून आलेली असू शकते. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत फोनवर असते, तर कदाचित ती कामाच्या तणावातून बाहेर पडण्यासाठी तसं करत असेल. त्यामुळे लगेच निष्कर्ष काढण्यापेक्षा थोडं समजून घेणं आवश्यक आहे.
तिसरं म्हणजे संवाद. पण हा संवाद आरोपात्मक नसावा. “तू नेहमी असंच करतोस/करतेस” असं बोलल्याने समोरची व्यक्ती बचावात्मक होते. त्याऐवजी “मला असं वाटतं…” अशा प्रकारे बोलणं अधिक प्रभावी ठरतं. उदाहरणार्थ, “तू उशिरा आलास की मला वाट पाहताना त्रास होतो” असं सांगितल्यास समोरच्याला तुमची भावना समजते. मानसशास्त्रानुसार याला “I-statements” म्हणतात, जे नात्यातील तणाव कमी करतात.
चौथं म्हणजे अपेक्षा वास्तववादी ठेवणं. आपण कोणालाही पूर्णपणे बदलू शकत नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या काही सवयी कायम राहतात. त्यामुळे “तो/ती पूर्णपणे बदलला पाहिजे” अशी अपेक्षा ठेवली, तर निराशा वाढते. त्याऐवजी “या सवयीमध्ये थोडा बदल झाला तरी चालेल” असा विचार ठेवणं अधिक व्यवहार्य आहे.
पाचवं म्हणजे सीमारेषा (boundaries) ठरवणं. जर एखादी सवय आपल्याला खूप त्रास देत असेल, तर स्वतःसाठी काही मर्यादा ठरवणं गरजेचं आहे. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत नकारात्मक बोलत असेल, तर तुम्ही त्या चर्चेत कमी सहभागी होऊ शकता. यामुळे तुमचं मानसिक आरोग्य टिकून राहतं. मानसशास्त्रात boundaries ठेवणं ही स्वतःची काळजी घेण्याची महत्त्वाची पद्धत मानली जाते.
सहावं म्हणजे स्वीकार (acceptance). काही सवयी अशा असतात ज्या बदलणं कठीण असतं. अशा वेळी त्या सवयीचा स्वीकार करणं हा एक पर्याय असतो. याचा अर्थ त्या सवयीला मान्यता देणं नव्हे, तर त्या गोष्टीमुळे स्वतःला कमी त्रास होईल असा दृष्टिकोन ठेवणं. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती खूप बोलकी असेल, तर तुम्ही त्याला/तिला थोडं वेळ देऊन नंतर स्वतःसाठी शांत वेळ काढू शकता.
सातवं म्हणजे स्वतःच्या प्रतिक्रिया नियंत्रित करणं. अनेक वेळा समस्या सवयीपेक्षा आपल्या प्रतिक्रियेमुळे वाढते. जर आपण लगेच रागाने प्रतिक्रिया दिली, तर परिस्थिती बिघडते. पण थोडा वेळ घेऊन शांतपणे प्रतिसाद दिल्यास समस्या सोडवणं सोपं होतं. यासाठी श्वासोच्छ्वासाचे व्यायाम, थोडं अंतर घेणं अशा तंत्रांचा उपयोग होतो.
आठवं म्हणजे सकारात्मक गोष्टींकडे लक्ष देणं. आपण एखाद्या व्यक्तीच्या एका सवयीवर इतकं लक्ष केंद्रित करतो की त्याच्या/तिच्या चांगल्या गुणांकडे दुर्लक्ष होतं. मानसशास्त्र सांगतं की नातं टिकवण्यासाठी “positive to negative ratio” महत्त्वाचा असतो. म्हणजेच, चांगल्या गोष्टींची जाणीव ठेवली, तर नात्यातील तणाव कमी होतो.
नववं म्हणजे बदलासाठी वेळ देणं. कोणतीही सवय एका दिवसात बदलत नाही. त्यामुळे संयम ठेवणं आवश्यक आहे. समोरची व्यक्ती प्रयत्न करत असेल, तर त्याची दखल घेणं आणि प्रोत्साहन देणं महत्त्वाचं आहे. यामुळे त्या व्यक्तीला बदल करण्याची प्रेरणा मिळते.
दहावं म्हणजे स्वतःचा विचार करणं. कधी कधी आपण दुसऱ्यांच्या सवयीवर लक्ष देताना स्वतःच्या सवयींकडे दुर्लक्ष करतो. कदाचित आपल्यातही काही सवयी असतील ज्या इतरांना आवडत नसतील. त्यामुळे आत्मपरीक्षण करणं गरजेचं आहे. यामुळे आपण अधिक समजूतदार बनतो.
शेवटी, प्रत्येक नात्यात काही ना काही अडचणी येणारच. पण त्या अडचणींना आपण कसं हाताळतो, यावर नात्याचं भविष्य ठरतं. एखादी सवय आवडत नसेल, तर लगेच नातं तोडण्याचा निर्णय घेण्यापेक्षा समजून घेणं, संवाद साधणं आणि योग्य पद्धतीने प्रतिसाद देणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
नातं टिकवायचं असेल, तर “बदल” आणि “स्वीकार” यामध्ये संतुलन साधणं आवश्यक आहे. काही गोष्टी बदलता येतात, काही स्वीकाराव्या लागतात. आणि काही वेळा स्वतःमध्ये बदल करणं हाच सर्वोत्तम उपाय असतो. मानसशास्त्र सांगतं की जेव्हा आपण परिस्थितीकडे समजूतदारपणे पाहतो, तेव्हा नातं अधिक मजबूत आणि अर्थपूर्ण बनतं.
धन्यवाद.