मानसिक त्रास हा दिसत नाही, म्हणून तो समजून घेणे कधी कधी शारीरिक त्रासापेक्षा अधिक कठीण असते. एखाद्या व्यक्तीला ताप आला, दुखापत झाली किंवा एखादा शारीरिक आजार झाला तर त्याची लक्षणे आपल्याला सहज दिसतात. मात्र चिंता, नैराश्य, सततचा ताण, एकटेपणा, भावनिक थकवा किंवा एखाद्या कठीण अनुभवामुळे निर्माण झालेली मानसिक अस्वस्थता बाहेरून नेहमीच दिसेल असे नाही. त्यामुळे मानसिक त्रास समजून घेताना आपण काही सामान्य चुका करतो. या चुका त्या व्यक्तीचा त्रास कमी करण्याऐवजी अधिक वाढवू शकतात.
१. “यात एवढं काय?” असं म्हणणे
मानसिक त्रास समजून घेताना सर्वात मोठी चूक म्हणजे दुसऱ्याच्या अनुभवाची तुलना आपल्या अनुभवाशी करणे. “मी यापेक्षा मोठ्या अडचणी पाहिल्या आहेत”, “हे तर सगळ्यांच्या आयुष्यात होतं”, “इतकं काय विचार करतोस?” अशी वाक्ये आपल्याला साधी वाटतात; पण त्रासलेल्या व्यक्तीला त्यातून आपला अनुभव महत्त्वाचा नाही असे वाटू शकते. मानसशास्त्रीय संशोधनातून असे दिसून येते की व्यक्तीला आपले भावनिक अनुभव स्वीकारले गेले आणि समजून घेतले गेले असे वाटल्यास सामाजिक आधाराचा सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. म्हणून समस्या किती मोठी आहे याचा निर्णय घेण्यापेक्षा त्या व्यक्तीला ती किती कठीण वाटत आहे हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
२. लगेच सल्ला देण्याची घाई करणे
एखादी व्यक्ती आपल्याशी मानसिक त्रासाबद्दल बोलत असेल तर आपली पहिली प्रतिक्रिया अनेकदा “यावर उपाय काय?” अशी असते. आपण लगेच सल्ला देतो, उपाय सांगतो किंवा प्रेरणादायी वाक्ये बोलतो. पण प्रत्येक वेळी व्यक्तीला उपाय हवा असतोच असे नाही. अनेकदा तिला आधी सुरक्षितपणे बोलण्याची आणि कोणीतरी शांतपणे ऐकून घेण्याची गरज असते. Active listening म्हणजे समोरच्या व्यक्तीचे बोलणे मध्येच न तोडता, लगेच निष्कर्ष न काढता आणि स्वतःचा अनुभव लादता न ऐकणे. मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात ही एक महत्त्वाची संवादकौशल्ये मानली जातात.
३. प्रत्येक मानसिक त्रासाला “कमजोरी” समजणे
“तू मजबूत राहा”, “मन कठीण कर”, “कमजोर होऊ नकोस” असे सांगणे काही वेळा चांगल्या हेतूने केले जाते. पण मानसिक त्रास हा व्यक्तिमत्त्वातील कमजोरीचा पुरावा नाही. दीर्घकाळचा ताण, झोपेचा अभाव, कठीण जीवनघटना, सामाजिक परिस्थिती, जैविक घटक आणि मानसिक प्रक्रियांचा परस्पर परिणाम मानसिक आरोग्यावर होऊ शकतो. त्यामुळे मानसिक त्रासाला फक्त इच्छाशक्तीचा अभाव समजणे चुकीचे आहे.
४. स्वतःहून निदान करणे
एखादी व्यक्ती उदास आहे म्हणून तिला नैराश्य आहे, ती सतत काळजी करते म्हणून तिला Anxiety Disorder आहे किंवा तिच्या वागण्यात बदल झाला म्हणून एखादा विशिष्ट मानसिक विकार आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. काही मानसिक आरोग्याच्या समस्या एकसारखी दिसणारी लक्षणे निर्माण करू शकतात. योग्य निदानासाठी प्रशिक्षित मानसिक आरोग्य व्यावसायिकाकडून सविस्तर मूल्यांकन आवश्यक असते. सोशल मीडियावर वाचलेल्या काही लक्षणांवरून स्वतःचे किंवा दुसऱ्याचे निदान करणे टाळले पाहिजे.
५. मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य वेगळे समजणे
मन आणि शरीर यांचा संबंध खूप जवळचा आहे. दीर्घकाळचा मानसिक ताण झोप, भूक, ऊर्जा, एकाग्रता आणि शरीरातील विविध प्रक्रियांवर परिणाम करू शकतो. त्याचप्रमाणे काही शारीरिक आजार किंवा औषधांचे परिणाम मानसिक स्थितीवर प्रभाव टाकू शकतात. त्यामुळे मानसिक त्रासाकडे पाहताना शारीरिक आरोग्य, झोप, आहार, औषधे आणि जीवनशैली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
६. “Positive राहा” हा एकमेव उपाय समजणे
सकारात्मक विचार उपयोगी ठरू शकतो; पण मानसिक त्रासावर तो एकमेव उपाय नाही. एखाद्या व्यक्तीला गंभीर चिंता किंवा नैराश्याचा त्रास होत असताना “फक्त positive विचार कर” असे सांगणे तिच्या अनुभवाला कमी लेखणारे ठरू शकते. मानसिक आरोग्यामध्ये सकारात्मकतेबरोबर भावनांना स्वीकारणे, समस्येचे वास्तव समजून घेणे, आवश्यक ते बदल करणे, सामाजिक आधार घेणे आणि गरज असल्यास व्यावसायिक मदत घेणे महत्त्वाचे असते.
७. प्रत्येक गोष्ट स्वतःशी जोडणे
समोरची व्यक्ती शांत आहे, चिडलेली आहे किंवा आपल्याशी कमी बोलत आहे म्हणून “माझ्यामुळेच असे झाले” असा निष्कर्ष काढणेही चुकीचे ठरू शकते. तिच्या आयुष्यात आपल्या लक्षात न आलेले अनेक ताण असू शकतात. अर्थात, आपल्या वागण्याचा काही परिणाम आहे का हे प्रामाणिकपणे तपासणे आवश्यक आहे; पण प्रत्येक बदलाचे कारण स्वतःला समजणे योग्य नाही. निष्कर्षापेक्षा संवाद महत्त्वाचा आहे.
८. गोपनीयतेकडे दुर्लक्ष करणे
कोणी आपल्यावर विश्वास ठेवून मानसिक त्रासाबद्दल सांगितले तर ती माहिती इतरांसोबत शेअर करणे टाळावे. विशेषतः कुटुंबातील किंवा मित्रपरिवारातील लोकांमध्ये चर्चा करणे त्या व्यक्तीसाठी लाज, भीती किंवा अविश्वास निर्माण करू शकते. मात्र एखादी व्यक्ती स्वतःला किंवा दुसऱ्याला इजा करण्याचा धोका व्यक्त करत असेल तर सुरक्षिततेला प्रथम प्राधान्य देणे आवश्यक आहे आणि योग्य व्यक्ती किंवा व्यावसायिक मदत घेणे महत्त्वाचे ठरते.
९. व्यावसायिक मदत घेण्यास उशीर करणे
मानसिक त्रास अनेकदा “आपोआप ठीक होईल” म्हणून दुर्लक्षित केला जातो. काही वेळा सौम्य आणि तात्पुरता ताण स्वतःहून कमी होऊ शकतो. पण त्रास सतत राहतो, दैनंदिन कामकाजावर परिणाम होतो, झोप किंवा भुकेत मोठे बदल होतात, नातेसंबंध किंवा कामावर परिणाम होतो किंवा व्यक्तीला स्वतःबद्दल निराशा वाटत राहते, तर मानसिक आरोग्य व्यावसायिकाशी बोलणे योग्य ठरते. मदत घेणे म्हणजे व्यक्ती कमजोर आहे असे नाही. उलट, आपल्या समस्येकडे गांभीर्याने पाहण्याचा तो एक जबाबदार मार्ग आहे.
१०. व्यक्तीपेक्षा तिच्या समस्येला महत्त्व देणे
“तुला Anxiety आहे”, “तू depressed आहेस” अशा लेबल्समुळे कधी कधी व्यक्तीची संपूर्ण ओळख तिच्या समस्येशी जोडली जाते. एखाद्या व्यक्तीला मानसिक त्रास असू शकतो; पण ती व्यक्ती केवळ तिच्या त्रासाचे नाव नाही. तिचे व्यक्तिमत्त्व, नाती, क्षमता, आवडी, मूल्ये आणि अनुभव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. व्यक्तीला तिच्या समस्येपलीकडे पाहणे हा मानसिक आरोग्याबद्दल संवेदनशील दृष्टिकोन आहे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
मानसिक त्रास समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्राचे मोठे ज्ञान असणे आवश्यक नाही. ऐकणे, लगेच निर्णय न देणे, तुलना न करणे, भावना नाकारणे टाळणे आणि गरज पडल्यास योग्य मदतीकडे मार्गदर्शन करणे या साध्या गोष्टी खूप महत्त्वाच्या आहेत. आपण प्रत्येकाची समस्या सोडवू शकत नाही; पण समोरच्या व्यक्तीला “माझा त्रास कोणीतरी समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहे” अशी भावना देऊ शकतो.
मानसिक आरोग्याबद्दल संवेदनशील होणे म्हणजे प्रत्येक दुःखाला आजार समजणे नाही आणि प्रत्येक समस्येवर सल्ला देणेही नाही. त्याऐवजी व्यक्तीचा अनुभव गांभीर्याने घेणे, परिस्थिती समजून घेणे आणि योग्य वेळी योग्य मदत उपलब्ध करून देणे हा अधिक संतुलित दृष्टिकोन आहे. कधी कधी एखाद्या व्यक्तीला मोठा सल्ला नको असतो. तिला फक्त एवढेच ऐकायचे असते, “तुला जे वाटत आहे ते आपण शांतपणे समजून घेऊया.”
धन्यवाद.