नातेसंबंधांमध्ये कधी कधी अशी वेळ येते, जेव्हा नेहमी बोलणारा, भावना व्यक्त करणारा किंवा छोट्या छोट्या गोष्टी शेअर करणारा जोडीदार अचानक शांत होतो. तो कमी बोलू लागतो, मेसेजला उशिरा उत्तर देतो, नजरेला नजर देणं टाळतो किंवा “काही नाही” एवढंच उत्तर देतो. अशा वेळी दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. “तो माझ्यावर रागावला आहे का?”, “त्याचं प्रेम कमी झालं का?”, “तो दुसऱ्या कुणामध्ये गुंतला आहे का?” किंवा “मी काही चुकीचं केलं का?”
पण मानसशास्त्र सांगतं की प्रत्येक शांततेमागे नातं संपवण्याचा हेतूच असतो असं नाही. अनेकदा त्या शांततेच्या मागे न बोलता येणाऱ्या भावना, मानसिक थकवा, ताण, भीती किंवा आतल्या संघर्षांची मोठी दुनिया दडलेली असते.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार काही लोक भावनिक ताण आल्यावर जास्त बोलतात, तर काही लोक पूर्ण शांत होतात. याला “emotional withdrawal” म्हणजे भावनिक मागे हटणं असं म्हणतात. हे वर्तन विशेषतः त्या लोकांमध्ये दिसून येतं, ज्यांना भावना व्यक्त करण्याची सवय नसते किंवा ज्यांना बालपणापासून “जास्त भावना दाखवू नयेत” असं शिकवलं गेलं असतं.
अचानक शांत झालेला जोडीदार अनेक गोष्टी अनुभवत असू शकतो.
सर्वात पहिली गोष्ट म्हणजे मानसिक थकवा. बाहेरच्या जगात सतत संघर्ष करताना काही लोक इतके थकून जातात की त्यांच्याकडे नात्यात भावना व्यक्त करण्याची ऊर्जा उरत नाही. कामाचा ताण, आर्थिक समस्या, करिअरची चिंता किंवा कुटुंबातील जबाबदाऱ्या यामुळे मन इतकं व्यापलं जातं की ते शांततेत आश्रय शोधू लागतं.
दुसरी गोष्ट म्हणजे भावनिक दुखापत. कधी कधी एखादं वाक्य, दुर्लक्ष, टीका किंवा वारंवार होणारे वाद मनात खोलवर बसतात. काही लोक लगेच प्रतिक्रिया देतात, पण काही लोक आतून दुखावले गेले तरी शांत राहतात. ते बोलणं कमी करतात कारण त्यांना वाटतं की बोलून काही फायदा होणार नाही किंवा पुन्हा दुखावलं जाईल.
यामध्ये “silent suffering” म्हणजे शांतपणे दुःख सहन करणं हा प्रकारही दिसून येतो. अनेक पुरुष आणि काही स्त्रिया सुद्धा आपल्या भावनांना शब्द देण्याऐवजी शांततेचा वापर करतात. कारण समाजाने त्यांना शिकवलं असतं की कमकुवतपणा दाखवायचा नाही. त्यामुळे त्यांच्या मनात भीती, असुरक्षितता किंवा दुःख असलं तरी ते ते व्यक्त करत नाहीत.
कधी कधी ही शांतता स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्नही असतो. व्यक्तीच्या मनात खूप गोंधळ चालू असतो. “मला खरंच काय वाटतंय?”, “मी या नात्यात आनंदी आहे का?”, “माझ्याकडून काही चूक होत आहे का?” अशा प्रश्नांशी तो झगडत असतो. अशा वेळी तो थोडा दूर जातो, कारण त्याला स्वतःशी संवाद साधायचा असतो.
मानसशास्त्रात attachment theory खूप महत्त्वाची मानली जाते. या सिद्धांतानुसार काही लोकांना जवळीक आवडते, तर काही लोक भावनिक जवळीक आली की अस्वस्थ होतात. ज्यांचा attachment style “avoidant” असतो, ते लोक नात्यात खूप भावना निर्माण झाल्या की अचानक शांत होऊ शकतात. त्यांना वाटतं की खूप जवळीक म्हणजे स्वतःचं स्वातंत्र्य हरवणं. त्यामुळे ते नकळत अंतर ठेवतात.
याचा अर्थ असा नाही की त्यांना प्रेम नसतं. अनेकदा त्यांना प्रेम असतं, पण त्या प्रेमासोबत येणाऱ्या भावनिक जबाबदाऱ्यांची भीती वाटत असते.
कधी कधी शांतता ही रागाचं स्वरूपही असू शकते. मानसशास्त्रात याला “stonewalling” म्हणतात. यात व्यक्ती वाद टाळण्यासाठी किंवा समोरच्या व्यक्तीला शिक्षा देण्यासाठी संवाद बंद करते. सतत दुर्लक्ष करणं, उत्तर न देणं किंवा पूर्ण भावनिक भिंत उभी करणं हे नात्यासाठी धोकादायक ठरू शकतं. कारण संवाद बंद झाला की गैरसमज वाढू लागतात.
परंतु प्रत्येक शांतता toxic नसते. काही वेळा व्यक्ती फक्त overwhelmed झालेली असते. संशोधन सांगतं की जेव्हा भावना खूप तीव्र होतात, तेव्हा मेंदू स्वतःला सुरक्षित ठेवण्यासाठी काही काळ “shutdown mode” मध्ये जातो. त्या वेळी व्यक्ती कमी बोलते, एकटी राहण्याचा प्रयत्न करते किंवा भावनांपासून दूर पळते.
अचानक शांत झालेल्या जोडीदाराशी कसं वागावं हेही खूप महत्त्वाचं आहे.
सर्वात आधी, लगेच निष्कर्ष काढू नका. प्रत्येक शांततेमागे विश्वासघात किंवा प्रेम कमी होणं असतंच असं नाही. अनेकदा ती व्यक्ती स्वतःच्या मनाशी लढत असते.
दुसरं म्हणजे सतत प्रश्नांचा भडिमार करू नका. “काय झालं?”, “का बोलत नाहीस?”, “माझ्यामुळे झालं का?” असे वारंवार प्रश्न व्यक्तीला आणखी बंद करू शकतात. त्याऐवजी शांतपणे सांगा, “तुला बोलायचं वाटलं तर मी आहे.”
तिसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ऐकण्याची तयारी ठेवणं. अनेकदा शांत झालेल्या व्यक्तीला सल्ला नको असतो, फक्त सुरक्षित वातावरण हवं असतं. त्याला हे जाणवणं गरजेचं असतं की त्याच्या भावना नाकारल्या जाणार नाहीत.
त्याचबरोबर स्वतःच्या भावनांकडेही दुर्लक्ष करू नका. जोडीदाराची सततची शांतता तुम्हाला मानसिक त्रास देत असेल, असुरक्षित वाटत असेल किंवा नातं एकतर्फी वाटत असेल तर त्याबद्दल स्पष्ट संवाद आवश्यक असतो. कारण नातं फक्त एका व्यक्तीच्या समजुतीवर टिकत नाही.
संशोधन असंही सांगतं की ज्या जोडप्यांमध्ये प्रामाणिक संवाद असतो, तिथे शांततेचे काळ आले तरी नातं तुटत नाही. उलट एकमेकांच्या भावनिक गरजा समजून घेतल्यामुळे नातं अधिक मजबूत होतं.
काही लोक बोलून प्रेम व्यक्त करतात, तर काही लोक शांत राहून संघर्ष करत असतात. त्यामुळे अचानक शांत झालेल्या जोडीदाराकडे फक्त “तो बदलला” या नजरेने पाहू नका. कदाचित तो आतून खूप काही सहन करत असेल, पण त्याला ते शब्दांत मांडता येत नसेल.
नात्यांमध्ये प्रत्येक शांतता ही अंतर निर्माण करणारी नसते. काही शांतता मदतीची हाक असते, काही थकव्याची खूण असते, तर काही स्वतःला सावरण्याची प्रक्रिया असते. महत्त्वाचं म्हणजे त्या शांततेच्या मागचं मन समजून घेण्याचा प्रयत्न करणं.
धन्यवाद.