प्रत्येक नात्यात कधी ना कधी “सॉरी” म्हणण्याची वेळ येते. चूक झाली असेल, भावना दुखावल्या असतील किंवा गैरसमज झाला असेल तर माफी मागणे हे नातं टिकवण्यासाठी आवश्यक असतं. पण काही नात्यांमध्ये एक विचित्र पॅटर्न दिसून येतो. प्रत्येक छोट्या मोठ्या गोष्टीसाठी एकच व्यक्ती वारंवार माफी मागत असते. समोरच्याने रागावलं, संवाद बंद केला, चेहरा उतरला किंवा वातावरण तणावपूर्ण झालं की ती व्यक्ती लगेच म्हणते, “माझी चूक झाली… सॉरी.”
बाहेरून पाहताना ही व्यक्ती खूप समजूतदार, शांत किंवा नम्र वाटू शकते. पण मानसशास्त्र सांगते की सतत माफी मागण्यामागे केवळ चूक मान्य करण्याची भावना नसते. अनेकदा त्यामागे भीती, असुरक्षितता, कमी आत्मसन्मान, नाकारले जाण्याची भीती किंवा बालपणातील अनुभव दडलेले असतात.
सतत माफी मागणारा जोडीदार अनेकदा नातं वाचवण्यासाठी स्वतःच्या भावना गप्प करत असतो.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार ज्या व्यक्तींना लहानपणी वारंवार टीका, कठोर शिक्षा, भावनिक दुर्लक्ष किंवा प्रेम मिळण्यासाठी सतत स्वतःला सिद्ध करावं लागलं, त्या मोठेपणी संघर्ष टाळण्यासाठी स्वतःलाच दोष देण्याची सवय विकसित करू शकतात. त्यांना वाटतं की जर मी माफी मागितली, तर समोरची व्यक्ती मला सोडून जाणार नाही.
याला मानसशास्त्रात People Pleasing किंवा इतरांना खूश ठेवण्याची प्रवृत्ती म्हणतात. अशा व्यक्ती स्वतःच्या गरजा मागे ठेवून समोरच्याच्या भावना जपण्यात इतक्या गुंतून जातात की त्यांना स्वतःच्या भावनांचं महत्त्वच कमी वाटू लागतं.
सतत माफी मागणारा जोडीदार आतून अनेकदा सतत सावध अवस्थेत जगत असतो. प्रत्येक शब्द बोलण्यापूर्वी तो विचार करतो, “हे बोलल्यावर समोरचा दुखावेल का?” प्रत्येक कृतीनंतर त्याच्या मनात प्रश्न येतो, “मी काही चुकीचं केलं का?”
अशा प्रकारचं सततचं मानसिक निरीक्षण मनाला थकवणारं असतं.
काही व्यक्तींना संघर्षाची इतकी भीती असते की त्यांच्यासाठी माफी मागणं हा संरक्षणाचा मार्ग बनतो. त्यांना वादापेक्षा स्वतःला दोषी मानणं अधिक सुरक्षित वाटतं.
यामागे Conflict Avoidance म्हणजेच संघर्ष टाळण्याची मानसशास्त्रीय प्रवृत्ती असू शकते.
काही वेळा अशा व्यक्ती अशा नात्यात असतात जिथे समोरची व्यक्ती प्रत्येक वादात त्यांनाच दोष देते. वारंवार “तुझ्यामुळेच असं झालं”, “तू नेहमी चुकीचाच असतोस” अशा प्रतिक्रिया मिळाल्या की हळूहळू व्यक्ती त्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू लागते.
याला मानसशास्त्रात Internalized Blame म्हणजे बाहेरून मिळालेला दोष स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग समजण्याची प्रक्रिया म्हणतात.
मग प्रत्यक्ष चूक नसतानाही व्यक्ती माफी मागते.
उदाहरणार्थ, जोडीदाराचा दिवस खराब गेला तरी ती म्हणते, “सॉरी, माझ्यामुळे तुझा मूड खराब झाला का?” एखाद्या विषयावर स्वतःचं मत मांडल्यानंतरही लगेच म्हणते, “सॉरी, मी जास्त बोललो का?”
या प्रत्येक “सॉरी” मागे एक न बोललेला प्रश्न असतो.
“तू अजूनही माझ्यावर प्रेम करशील ना?”
अशा व्यक्तींमध्ये अनेकदा आत्मसन्मान कमी झालेला असतो. त्यांना वाटतं की त्यांची किंमत त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वामुळे नाही, तर ते किती समजूतदार, किती सहनशील आणि किती त्याग करतात यावर अवलंबून आहे.
त्यामुळे ते सतत स्वतःला कमी करत राहतात.
हळूहळू त्यांना स्वतःच्या भावना व्यक्त करणं अवघड वाटू लागतं. राग आला तरी व्यक्त करत नाहीत. दुःख झालं तरी गप्प राहतात. कारण त्यांना वाटतं की भावना व्यक्त केल्या तर नातं धोक्यात येईल.
याचा मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम होऊ शकतो.
संशोधनात दिसून आलं आहे की सतत स्वतःच्या भावनांना दाबणाऱ्या व्यक्तींमध्ये चिंता, नैराश्य, भावनिक थकवा आणि नात्यातील असमाधान वाढण्याची शक्यता अधिक असते.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सतत माफी मागणं हे नेहमीच नम्रतेचं लक्षण नसतं.
कधी कधी ते दीर्घकालीन भावनिक असुरक्षिततेचं लक्षण असू शकतं.
जर व्यक्तीला प्रत्येक संवादानंतर अपराधी वाटत असेल, प्रत्येक मत मांडल्यानंतर माफी मागावी लागत असेल किंवा स्वतःच्या अस्तित्वाबद्दलच सतत शंका येत असेल, तर हा केवळ स्वभाव नसून भावनिक जखमेचा परिणाम असू शकतो.
नात्यातील दुसऱ्या व्यक्तीचीही येथे महत्त्वाची भूमिका असते.
जर जोडीदार प्रत्येक वेळी समोरच्याची माफी सहज स्वीकारत असेल पण स्वतः कधीच जबाबदारी घेत नसेल, तर नातं हळूहळू असमतोल बनतं.
एका व्यक्तीकडे कायम अपराधीपणाची भूमिका राहते, तर दुसरी व्यक्ती नकळत अधिक नियंत्रण मिळवते.
अशा नात्यांमध्ये खरी समस्या सुटत नाही. फक्त शांतता टिकते.
ही शांतता वरवर सुखद वाटते, पण आतून दोघांमध्ये भावनिक अंतर वाढवत जाते.
निरोगी नात्यात माफी दोघेही मागतात. दोघेही चुका मान्य करतात. दोघेही एकमेकांच्या भावनांना जागा देतात.
एकतर्फी माफी हे निरोगी नात्याचं लक्षण नाही.
जर तुम्ही स्वतः सतत माफी मागत असाल, तर स्वतःला काही प्रश्न विचारून पाहा.
मी खरंच प्रत्येक वेळी चुकीचा असतो का?
की मला फक्त समोरचा नाराज होऊ नये असं वाटतं?
मी माझ्या भावना दाबतोय का?
मला “नाही” म्हणण्याची भीती वाटते का?
मी प्रेम गमावण्याच्या भीतीने स्वतःलाच दोष देतोय का?
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं अनेकदा स्वतःबद्दल नवीन समज देतात.
जर तुम्हाला जाणवत असेल की तुमचं “सॉरी” हे चूक मान्य करण्यापेक्षा भीतीतून येत आहे, तर स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देण्याची वेळ आली आहे.
स्वतःच्या भावना व्यक्त करणं म्हणजे नातं तोडणं नाही.
स्वतःचा सन्मान राखणं म्हणजे अहंकार नाही.
मर्यादा आखणं म्हणजे प्रेम कमी करणं नाही.
आणि प्रत्येक वेळी माफी न मागणं म्हणजे आपण वाईट व्यक्ती आहोत, असं अजिबात नाही.
नातं टिकवण्यासाठी नम्रता आवश्यक आहे, पण स्वतःला सतत दोष देणं आवश्यक नाही.
खरं प्रेम त्या नात्यात असतं जिथे दोघांनाही स्वतःसारखं राहण्याची मोकळीक असते. जिथे माफी ही भीतीतून नाही, तर समजूतदारपणातून येते. जिथे “सॉरी” इतकंच सहज “मलाही चूक झाली” हेही ऐकायला मिळतं.
म्हणून पुढच्या वेळी एखादी व्यक्ती प्रत्येक वाक्यानंतर “सॉरी” म्हणताना दिसली, तर तिच्या नम्रतेचं कौतुक करण्यापूर्वी तिच्या मनात दडलेली भीती समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. कारण अनेकदा सतत माफी मागणारा जोडीदार चूक कमी करत असतो, पण आतून स्वतःचं अस्तित्व हळूहळू गमावत असतो. खरी गरज माफीची नसते, तर सुरक्षिततेची, स्वीकाराची आणि अशा प्रेमाची असते जिथे स्वतःसारखं राहण्यासाठी वारंवार “सॉरी” म्हणावं लागत नाही.
धन्यवाद.