आपल्या आजूबाजूला काही लोक असे असतात की जे सतत कोणत्या ना कोणत्या गोष्टीची कटकट करत असतात. कधी घरातील कामांबद्दल, कधी पैशांबद्दल, कधी नातेसंबंधांबद्दल तर कधी अगदी छोट्या-छोट्या गोष्टींबद्दलही त्यांची तक्रार सुरू असते. काही वेळा आपण स्वतःही नकळत अशा सवयीमध्ये अडकतो. एखादी गोष्ट मनासारखी झाली नाही की त्याबद्दल वारंवार बोलणे, नाराजी व्यक्त करणे आणि त्याच विचारात अडकून राहणे हीच कटकटीची सुरुवात असते.
मानसशास्त्रीय संशोधन असे दर्शवते की सततची कटकट किंवा तक्रार करण्याची सवय केवळ मानसिक आरोग्यावरच नाही तर शरीरावरही गंभीर परिणाम करू शकते. आपल्या विचारांचा आणि शरीराचा अतिशय जवळचा संबंध असतो. म्हणूनच नकारात्मक विचार सतत मनात फिरत राहिले तर त्याचा परिणाम शरीरावर दिसून येतो.
जेव्हा एखादी व्यक्ती सतत कटकट करते तेव्हा तिचा मेंदू वारंवार तणावाच्या अवस्थेत जातो. शरीराला असे वाटू लागते की काहीतरी धोका आहे. यावेळी शरीरात कॉर्टिसोल आणि अॅड्रेनालिन यांसारखे तणावाशी संबंधित हार्मोन्स वाढतात. सुरुवातीला हे हार्मोन्स आपल्याला परिस्थितीशी सामना करण्यास मदत करतात. पण ते सतत वाढलेल्या अवस्थेत राहिले तर शरीराला त्याचा त्रास होऊ लागतो.
सर्वात पहिला परिणाम झोपेवर दिसून येतो. सतत तक्रारी करणाऱ्या किंवा नकारात्मक विचारांमध्ये अडकलेल्या व्यक्तींना रात्री झोप येण्यास अडचण निर्माण होऊ शकते. झोप लागली तरी ती शांत आणि खोल नसते. मेंदू सतत सक्रिय राहतो. दुसऱ्या दिवशी थकवा, चिडचिड आणि एकाग्रतेचा अभाव जाणवू लागतो.
संशोधनानुसार सततचा मानसिक तणाव हृदयाच्या आरोग्यावरही परिणाम करू शकतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती वारंवार राग, नाराजी किंवा असंतोष व्यक्त करते तेव्हा तिचा रक्तदाब वाढू शकतो. दीर्घकाळ अशी परिस्थिती राहिल्यास हृदयविकाराचा धोका वाढण्याची शक्यता असते. अर्थात प्रत्येक कटकट करणाऱ्या व्यक्तीला हृदयविकार होईल असे नाही, पण तणाव हा एक महत्त्वाचा जोखीम घटक मानला जातो.
पचनसंस्थेवरही याचा परिणाम दिसून येतो. अनेक लोकांना तणावाच्या काळात अॅसिडिटी, अपचन, पोट फुगणे किंवा भूक कमी होणे यांसारख्या समस्या जाणवतात. कारण मेंदू आणि पोट यांच्यामध्ये थेट संबंध असतो. म्हणूनच मन अस्वस्थ असेल तर त्याचा परिणाम पोटावरही होतो.
सततची कटकट आपल्या रोगप्रतिकारक शक्तीलाही कमकुवत करू शकते. मानसशास्त्र आणि वैद्यकीय संशोधनातून असे दिसून आले आहे की दीर्घकालीन तणावामुळे शरीराची आजारांशी लढण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. त्यामुळे वारंवार सर्दी होणे, थकवा जाणवणे किंवा शरीराला बरे होण्यासाठी जास्त वेळ लागणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात.
कटकट करण्याची सवय केवळ शरीरावरच नाही तर मेंदूच्या कार्यपद्धतीवरही परिणाम करते. आपल्या मेंदूमध्ये न्यूरल पाथवे म्हणजे विचारांचे मार्ग तयार होत असतात. जे विचार आपण वारंवार करतो ते मार्ग अधिक मजबूत होतात. जर एखादी व्यक्ती सतत नकारात्मक गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करत असेल तर तिचा मेंदू हळूहळू नकारात्मकतेकडे जास्त लक्ष देण्याची सवय लावून घेतो. परिणामी आनंददायी किंवा सकारात्मक गोष्टीही तिच्या लक्षात कमी येऊ लागतात.
याचा नातेसंबंधांवरही मोठा परिणाम होतो. सतत तक्रारी करणाऱ्या व्यक्तींपासून लोक हळूहळू दूर जाऊ लागतात. कारण प्रत्येक संवादामध्ये नकारात्मकता असेल तर समोरच्या व्यक्तीलाही मानसिक थकवा जाणवतो. त्यामुळे सामाजिक आधार कमी होतो आणि व्यक्ती अधिक एकटी पडू शकते. एकटेपणा वाढला की तणाव आणखी वाढतो आणि हे दुष्टचक्र सुरू राहते.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की प्रत्येक समस्येबद्दल बोलणे चुकीचे नाही. आपल्या भावना व्यक्त करणे आवश्यक असते. परंतु त्याच समस्येबद्दल वारंवार बोलत राहणे आणि कोणताही उपाय शोधण्याचा प्रयत्न न करणे ही गोष्ट हानिकारक ठरते. यालाच अनेकदा “रुमिनेशन” म्हणजेच एका विचाराभोवती सतत फिरत राहणे असे म्हणतात. संशोधनानुसार ही सवय चिंता आणि नैराश्याचा धोका वाढवू शकते.
यावर उपाय काय असू शकतात? सर्वप्रथम स्वतःच्या बोलण्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. दिवसभरात आपण किती वेळा तक्रार करतो हे निरीक्षण करा. अनेक वेळा आपल्याला स्वतःलाच आपल्या सवयीची जाणीव नसते. जाणीव झाल्यानंतर प्रत्येक तक्रारीसोबत एक उपाय शोधण्याचा प्रयत्न करा. “हे का घडलं?” यापेक्षा “आता मी काय करू शकतो?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरतो.
कृतज्ञतेची सवयही खूप फायदेशीर ठरते. दररोज तीन चांगल्या गोष्टी लिहून ठेवण्याचा सराव केल्यास मेंदू सकारात्मक गोष्टींकडे अधिक लक्ष देऊ लागतो. यामुळे तक्रारींची संख्या हळूहळू कमी होऊ शकते.
ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम आणि नियमित शारीरिक हालचाल यांचाही मोठा फायदा होतो. हे उपाय शरीरातील तणाव कमी करण्यास मदत करतात. तसेच पुरेशी झोप आणि संतुलित आहार मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे असतात.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. जीवनात समस्या असणारच. कोणाच्याही आयुष्यात सर्व काही परिपूर्ण नसते. परंतु प्रत्येक समस्येकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आपल्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर मोठा परिणाम करतो. सततची कटकट काही क्षणांसाठी मन हलके करत असल्यासारखी वाटू शकते, पण दीर्घकाळ ती आपल्या शरीरावर आणि मनावर ताण निर्माण करते. त्याऐवजी समस्येचा स्वीकार, योग्य संवाद आणि उपाय शोधण्याची वृत्ती अंगीकारली तर मन अधिक शांत राहते आणि शरीरही अधिक निरोगी राहते.
धन्यवाद.