आपल्या आयुष्यात असा काळ अनेकदा येतो, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीसाठी मनापासून मेहनत घेत असतो. पूर्ण प्रामाणिकपणे प्रयत्न करत असतो. दिवस-रात्र विचार करत असतो. तरीही अपेक्षित यश मिळत नाही. मग मनात एकच प्रश्न उभा राहतो, “मी इतका प्रयत्न करतोय, तरी नेमकं चुकतं कुठं?”
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर समस्या अनेकदा प्रयत्नांमध्ये नसते, तर त्या प्रयत्नांच्या दिशेमध्ये असते. फक्त जास्त मेहनत घेणं पुरेसं नसतं. योग्य पद्धतीने आणि योग्य दिशेने केलेले प्रयत्नच यशाकडे घेऊन जातात.
सर्वात पहिली चूक म्हणजे आपण परिणामावर खूप लक्ष केंद्रित करतो, पण प्रक्रियेवर नाही. एखाद्या विद्यार्थ्याला चांगले गुण हवे असतात. एखाद्या व्यक्तीला व्यवसायात यश हवं असतं. एखाद्याला नातेसंबंध सुधारायचे असतात. पण अनेकदा त्यांचं लक्ष “काय मिळवायचं आहे” यावर जास्त असतं आणि “ते कसं मिळवायचं आहे” यावर कमी असतं. संशोधन सांगते की जे लोक प्रक्रियेवर लक्ष देतात ते दीर्घकाळ अधिक यशस्वी होतात.
दुसरी महत्त्वाची चूक म्हणजे आपण आपल्या कमतरता स्वीकारत नाही. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये काही ताकदी असतात आणि काही मर्यादा असतात. पण अनेक लोक स्वतःच्या चुका पाहण्याऐवजी परिस्थितीला किंवा इतरांना दोष देतात. मानसशास्त्रज्ञ याला “Self-Serving Bias” म्हणतात. यामध्ये यशाचं श्रेय आपण स्वतःला देतो, पण अपयशाचं कारण बाहेर शोधतो. त्यामुळे सुधारणा होण्याची संधी कमी होते.
तिसरी चूक म्हणजे आपण सातत्याचा अभाव ठेवतो. सुरुवातीला उत्साह खूप असतो. नवीन ध्येय ठरवतो. मोठमोठे संकल्प करतो. पण काही दिवसांनी प्रेरणा कमी होते. अनेक संशोधनांमध्ये दिसून आलं आहे की यशस्वी लोकांमध्ये विशेष प्रतिभेपेक्षा सातत्य हा गुण अधिक महत्त्वाचा असतो. थोडं थोडं पण रोज केलेलं काम मोठा फरक निर्माण करतं.
चौथी चूक म्हणजे आपण स्वतःची तुलना इतरांशी करतो. आजच्या सोशल मीडिया युगात ही समस्या अधिक वाढली आहे. आपल्याला इतरांचं यश दिसतं, पण त्यामागचा संघर्ष दिसत नाही. त्यामुळे स्वतःचे प्रयत्न अपुरे वाटू लागतात. मानसशास्त्र सांगते की सततची तुलना आत्मविश्वास कमी करते आणि प्रेरणाही घटवते.
पाचवी चूक म्हणजे आपण अपयशाला चुकीच्या नजरेने पाहतो. अनेक लोक अपयश म्हणजे स्वतःची अयोग्यता समजतात. पण संशोधन सांगते की अपयश हे शिकण्याचं साधन आहे. प्रत्येक अपयश आपल्याला काहीतरी नवीन शिकवत असतं. ज्या व्यक्ती अपयशातून शिकतात त्या पुढे अधिक मजबूत बनतात.
सहावी चूक म्हणजे आपण भावनांकडे दुर्लक्ष करतो. मनात भीती, असुरक्षितता, राग किंवा निराशा साचलेली असताना फक्त बाह्य प्रयत्न वाढवून उपयोग होत नाही. मन शांत नसल्यास निर्णयक्षमता कमी होते. लक्ष विचलित होतं. त्यामुळे कामगिरीवर परिणाम होतो. म्हणून मानसिक आरोग्याची काळजी घेणं हे यशाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
सातवी चूक म्हणजे आपण अवास्तव अपेक्षा ठेवतो. काही लोकांना लगेच परिणाम हवेत. काही दिवस प्रयत्न केल्यानंतर ते मोठ्या बदलाची अपेक्षा करतात. पण मानवी विकास हा हळूहळू होणारा प्रवास आहे. झाडाला फळं यायला वेळ लागतो. तसंच व्यक्तिमत्त्व विकास, कौशल्य विकास किंवा यश मिळण्यासाठीही वेळ लागतो.
आठवी चूक म्हणजे आपण अभिप्राय स्वीकारत नाही. इतरांनी दिलेली रचनात्मक टीका अनेकदा आपल्याला दुखावते. पण मानसशास्त्र सांगते की प्रामाणिक अभिप्राय हा विकासाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. आपल्या अंध भागांबद्दल आपल्याला इतर लोकच सांगू शकतात.
नववी चूक म्हणजे आपण प्रयत्नांची गुणवत्ता तपासत नाही. अनेकदा लोक खूप मेहनत घेतात, पण त्याच चुका पुन्हा पुन्हा करत राहतात. अशावेळी मेहनत वाढवण्याऐवजी पद्धत बदलण्याची गरज असते. यशस्वी लोक फक्त अधिक काम करत नाहीत, तर अधिक प्रभावीपणे काम करतात.
दहावी आणि सर्वात महत्त्वाची चूक म्हणजे आपण स्वतःवर विश्वास गमावतो. काही अपयशांनंतर मनात “माझ्याने होणार नाही” अशी भावना निर्माण होते. मानसशास्त्रज्ञ याला “Learned Helplessness” म्हणतात. वारंवारच्या नकारात्मक अनुभवांमुळे व्यक्ती प्रयत्न करणंच कमी करते. पण वास्तवात प्रत्येक व्यक्तीमध्ये बदलण्याची आणि शिकण्याची क्षमता असते.
म्हणूनच, जेव्हा तुम्हाला वाटतं की मी मनापासून प्रयत्न करतोय, तरी यश का मिळत नाही, तेव्हा स्वतःला दोष देण्याऐवजी थांबा आणि स्वतःला काही प्रश्न विचारा. माझी दिशा योग्य आहे का? मी सातत्य ठेवतोय का? मी चुका स्वीकारतोय का? मी प्रक्रियेवर लक्ष देतोय का? मी स्वतःची तुलना इतरांशी करतोय का?
अनेकदा समस्या आपल्या प्रयत्नांमध्ये नसते. समस्या आपल्या विचार करण्याच्या पद्धतीत, सवयींमध्ये किंवा दृष्टिकोनामध्ये असते. योग्य आत्मपरीक्षण केल्यास आपल्याला समजतं की आपण अपयशी नाही, तर फक्त काही गोष्टी वेगळ्या पद्धतीने करण्याची गरज आहे.
लक्षात ठेवा, तळमळ ही यशाची सुरुवात असते. पण तळमळीला योग्य दिशा, सातत्य, आत्मजाणीव आणि संयम यांची जोड मिळाली तरच ती यशामध्ये रूपांतरित होते.
धन्यवाद.