आपल्या आयुष्यात अशी एखादी व्यक्ती असतेच, जिच्या काही सवयी, वागणूक किंवा निर्णय आपल्याला चुकीचे वाटतात. कधी तो आपला मुलगा असतो, कधी जोडीदार, कधी मित्र तर कधी सहकारी. अशा वेळी आपण त्या व्यक्तीला सुधारण्याचा प्रयत्न करतो. समजावतो, सल्ले देतो, चुका दाखवतो, कधी रागावतोही. पण अनेकदा असे असूनही समोरच्या व्यक्तीमध्ये अपेक्षित बदल दिसत नाही.
यामागे एक महत्त्वाचे मानसशास्त्रीय कारण आहे. माणूस जेव्हा स्वतःवर दबाव जाणवतो, तेव्हा तो बदलण्याऐवजी अधिक प्रतिकार करतो. त्यामुळे एखाद्याला सुधारण्यासाठी फक्त चुका दाखवणे किंवा उपदेश करणे पुरेसे नसते. त्यासाठी एक वेगळी आणि प्रभावी पद्धत वापरावी लागते.
लोक बदलाला विरोध का करतात?
मानसशास्त्रातील संशोधन सांगते की प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचे स्वातंत्र्य महत्त्वाचे वाटते. जेव्हा कोणीतरी सतत “हे कर”, “हे करू नको”, “तू चुकीचा आहेस” असे सांगते, तेव्हा व्यक्तीच्या मनात प्रतिकार निर्माण होतो.
याला “Psychological Reactance” असे म्हणतात. म्हणजेच आपले स्वातंत्र्य धोक्यात आले आहे असे वाटल्यावर माणूस त्या सूचनांच्या विरोधात वागू लागतो.
म्हणूनच अनेक पालक सतत मुलांना सूचना देतात, पण मुले त्या ऐकत नाहीत. काही जोडीदार सतत तक्रारी करतात, पण नात्यात सुधारणा होत नाही.
अनोखी पद्धत कोणती?
ही पद्धत म्हणजे “चुका पकडण्याऐवजी योग्य गोष्टींना प्रोत्साहन देणे.”
याला Positive Reinforcement असे म्हणतात.
जेव्हा एखादी व्यक्ती एखादी चांगली गोष्ट करते, तेव्हा तिचे कौतुक करणे, तिच्या प्रयत्नांची दखल घेणे आणि त्या वर्तनाला सकारात्मक प्रतिसाद देणे.
अनेक लोकांना वाटते की चुका दाखवल्या तर सुधारणा होईल. पण संशोधन सांगते की योग्य वर्तनाला प्रोत्साहन दिल्यास बदल अधिक जलद आणि टिकाऊ होतो.
एक साधे उदाहरण
समजा तुमचा मुलगा अभ्यास करत नाही.
सतत “तू अभ्यास करत नाहीस”, “तुझं काही होणार नाही”, “तू आळशी आहेस” असे म्हणण्याऐवजी तो ज्या दिवशी 20 मिनिटे जरी अभ्यास करेल, त्या प्रयत्नाची दखल घ्या.
त्याला सांगा,
“आज तू स्वतःहून बसलास, हे मला आवडलं.”
अशा प्रतिक्रिया मुलाच्या मनात सकारात्मक भावना निर्माण करतात. हळूहळू ते वर्तन वाढू लागते.
नातेसंबंधांमध्ये ही पद्धत
पती-पत्नीच्या नात्यातही ही पद्धत खूप प्रभावी आहे.
अनेकदा जोडीदाराच्या चुका, कमतरता आणि त्रुटी यांवरच लक्ष दिले जाते.
परंतु मानसशास्त्रज्ञ जॉन गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार यशस्वी नात्यांमध्ये सकारात्मक संवादांचे प्रमाण नकारात्मक संवादांपेक्षा खूप जास्त असते.
समजा तुमचा जोडीदार एखाद्या दिवशी घरातील कामात मदत करतो. तर ते गृहीत धरू नका.
त्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करा.
जे वर्तन लक्षात घेतले जाते, ते वाढण्याची शक्यता जास्त असते.
माणसाला स्वीकार मिळाला की बदल सोपा होतो
कार्ल रॉजर्स या प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञांनी सांगितले की जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला स्वीकार, आदर आणि समजून घेण्याचा अनुभव मिळतो, तेव्हा ती स्वतःहून बदलासाठी तयार होते.
याउलट सतत टीका आणि दोषारोप केल्यास व्यक्ती स्वतःचे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न करते.
म्हणून एखाद्याला सुधरवायचे असेल तर आधी त्याला स्वीकारल्याची भावना द्या.
स्वीकार म्हणजे चुकीला समर्थन देणे नव्हे.
स्वीकार म्हणजे त्या व्यक्तीचा आदर राखून तिच्या विकासाला मदत करणे.
प्रश्न विचारण्याची शक्ती
लोकांना काय करावे हे सांगण्यापेक्षा प्रश्न विचारणे अधिक प्रभावी असते.
उदाहरणार्थ,
“तू असे का करतोस?” असे विचारण्याऐवजी,
“तुला काय वाटतं, यापेक्षा चांगला मार्ग कोणता असू शकतो?”
असा प्रश्न विचारा.
जेव्हा व्यक्ती स्वतः उत्तर शोधते, तेव्हा बदलाची शक्यता वाढते.
कारण तो बदल तिच्यावर लादलेला नसतो.
स्वतः उदाहरण बना
लोक आपल्या शब्दांपेक्षा आपल्या वर्तनातून जास्त शिकतात.
पालक मुलांना प्रामाणिक राहण्याचा सल्ला देतात, पण स्वतः खोटे बोलत असतील तर मुलांवर परिणाम होतो.
तुम्हाला एखाद्याला शांत राहायला शिकवायचे असेल तर स्वतः शांत राहा.
तुम्हाला एखाद्याला जबाबदार बनवायचे असेल तर स्वतः जबाबदारी दाखवा.
तुमचे वर्तनच सर्वात प्रभावी संदेश असते.
बदलाला वेळ द्या
काही लोकांना वाटते की एकदा समजावले की समोरची व्यक्ती लगेच बदलेल.
पण मानवी वर्तन तसे काम करत नाही.
सवयी बदलण्यासाठी वेळ लागतो.
मेंदूला नवीन पद्धती स्वीकारण्यासाठी पुनरावृत्ती आवश्यक असते.
म्हणूनच संयम हा बदलाच्या प्रक्रियेतील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
कोणाला बदलण्याचा हट्ट करू नका
एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे.
तुम्ही एखाद्याला बदलण्यासाठी वातावरण तयार करू शकता, प्रेरणा देऊ शकता, मार्गदर्शन करू शकता.
पण अंतिम निर्णय त्या व्यक्तीचाच असतो.
काही वेळा आपण एखाद्याला बदलण्याच्या प्रयत्नात स्वतःचीच ऊर्जा खर्च करत राहतो.
त्याऐवजी स्वतःच्या वर्तनावर लक्ष केंद्रित करणे अधिक उपयुक्त ठरते.
निष्कर्ष
एखाद्या व्यक्तीला सुधरवण्याची सर्वात प्रभावी पद्धत म्हणजे सतत टीका करणे नव्हे, तर तिच्या चांगल्या प्रयत्नांना प्रोत्साहन देणे, तिला स्वीकाराची भावना देणे, योग्य प्रश्न विचारणे आणि स्वतः आदर्श उदाहरण बनणे.
मानसशास्त्रीय संशोधन वारंवार दाखवते की दबावापेक्षा प्रोत्साहन अधिक प्रभावी असते. जेव्हा माणसाला आदर, समजूतदारपणा आणि सकारात्मक प्रतिसाद मिळतो, तेव्हा तो स्वतःहून बदलासाठी तयार होतो.
म्हणून पुढच्या वेळी तुम्हाला एखाद्या व्यक्तीला सुधारायचे असेल, तेव्हा तिच्या चुका शोधण्याऐवजी तिच्या चांगल्या गोष्टी शोधा. कदाचित हाच छोटासा बदल त्या व्यक्तीच्या आयुष्यात मोठा फरक घडवून आणू शकतो.
धन्यवाद.