काही लोक कितीही चांगले, मदतीला धावून जाणारे आणि समजूतदार असले तरी इतर लोक त्यांना सहज गृहीत धरतात. त्यांची कामे आपोआप स्वीकारली जातात, त्यांच्या वेळेची किंमत केली जात नाही आणि त्यांच्या मतांकडेही अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते.
यामागे नेहमी समोरच्याचीच चूक असते असे नाही. आपण स्वतःशी आणि इतरांशी कसे वागतो, आपण आपल्या मर्यादा किती स्पष्ट ठेवतो आणि आपले मत किती ठामपणे मांडतो, याचाही मोठा प्रभाव असतो.
यासाठी मानसशास्त्रात एक महत्त्वाची संकल्पना आहे: Assertiveness म्हणजे ठामपणे पण आदरपूर्वक स्वतःला व्यक्त करण्याची क्षमता. यात स्वतःच्या गरजा, भावना, मत आणि मर्यादा स्पष्टपणे सांगताना समोरच्याच्या अधिकारांचाही आदर केला जातो.
१. प्रत्येक गोष्टीला लगेच “हो” म्हणणे बंद करा
तुम्हाला कोणी विनंती केली की लगेच हो म्हणायची सवय असेल, तर थोडा वेळ घ्या.
उदाहरणार्थ:
“मी पाहतो, मला शक्य आहे का ते सांगतो.”
असे म्हणणे म्हणजे उद्धटपणा नाही. उलट, निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःच्या वेळेचा आणि क्षमतेचा विचार करणे आहे.
सतत इतरांना खूश करण्यासाठी स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवण्याची सवय कालांतराने मनावर ताण आणू शकते. Assertiveness शिकल्यामुळे स्वतःच्या गरजा स्पष्टपणे व्यक्त करण्यास मदत होऊ शकते.
२. “नाही” म्हणायला शिका
“नाही” म्हणणे म्हणजे वाईट माणूस होणे नाही.
तुम्हाला एखादी गोष्ट करायची नसेल तर लांबलचक कारणे देण्याची गरज नाही.
“मला हे यावेळी शक्य होणार नाही.”
इतके पुरेसे आहे.
सुरुवातीला समोरची व्यक्ती नाराज होऊ शकते. पण प्रत्येक वेळी समोरच्याची नाराजी टाळण्यासाठी स्वतःच्या मर्यादा मोडल्या, तर तुमच्या गरजांना तुम्हीच कमी महत्त्व देत आहात असा संदेश जाऊ शकतो.
३. आवाज मोठा करण्याऐवजी भूमिका स्पष्ट करा
काही लोकांना वाटते की स्वतःला महत्त्व मिळवण्यासाठी मोठ्याने बोलावे लागते किंवा आक्रमक व्हावे लागते.
प्रत्यक्षात Assertiveness आणि Aggression वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
Assertive व्यक्ती म्हणते:
“तुमचे मत मला समजते, पण या बाबतीत माझे मत वेगळे आहे.”
Aggressive व्यक्ती म्हणू शकते:
“तुम्हाला काहीच समजत नाही.”
पहिल्या वाक्यात स्वतःची भूमिका स्पष्ट आहे, पण दुसऱ्या व्यक्तीचा अपमान नाही.
संशोधनातही assertiveness चा अतिरेक किंवा कमतरता दोन्ही समस्या निर्माण करू शकतात असे दिसते. म्हणजेच योग्य ठामपणा महत्त्वाचा आहे, आक्रमकपणा नाही.
४. तुमच्या सीमांबद्दल स्पष्ट व्हा
मानसशास्त्रात boundaries म्हणजे स्वतःच्या वैयक्तिक मर्यादा निश्चित करण्याची प्रक्रिया. त्या आपल्या वेळेशी, भावनांशी, शरीराशी, पैशांशी किंवा नात्यांशी संबंधित असू शकतात.
उदाहरणार्थ:
“माझ्या कामाच्या वेळेनंतर मी या विषयावर चर्चा करणार नाही.”
किंवा,
“माझ्याशी अशा आवाजात बोललेले मला मान्य नाही. आपण शांतपणे बोलूया.”
ही वाक्ये भांडण करण्यासाठी नाहीत. ती तुमची मर्यादा स्पष्ट करण्यासाठी आहेत.
५. स्वतःचे स्पष्टीकरण देतच राहू नका
तुम्ही प्रत्येक निर्णयासाठी दहा कारणे सांगत असाल, तर कदाचित तुम्हाला समोरच्याची मान्यता मिळवण्याची गरज जास्त वाटत असेल.
प्रत्येक निर्णयासाठी परवानगी किंवा मान्यता आवश्यक नसते.
“हा निर्णय मी विचार करून घेतला आहे.”
हे वाक्य अनेक वेळा पुरेसे असते.
याचा अर्थ हट्टी होणे नाही. योग्य टीका किंवा नवीन माहिती मिळाल्यास आपला निर्णय बदलण्याची तयारी ठेवायची, पण केवळ समोरच्याला खूश करण्यासाठी स्वतःची भूमिका बदलायची नाही.
६. स्वतःचा आदर वाढवा
लोकांनी तुमचा आदर करावा यासाठी सर्वात आधी तुम्ही स्वतःच्या वेळेचा, मतांचा आणि मर्यादांचा आदर करायला सुरुवात केली पाहिजे.
एका अभ्यासात self-respect म्हणजे स्वतःला सन्मान आणि आदरास पात्र व्यक्ती म्हणून पाहण्याची प्रवृत्ती, ही चांगल्या संबंधांशी आणि relationship-supportive वर्तनाशी संबंधित असल्याचे आढळले.
म्हणून स्वतःचा आदर म्हणजे अहंकार नव्हे.
अहंकार म्हणतो:
“मी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.”
स्वाभिमान म्हणतो:
“मी इतरांइतकाच महत्त्वाचा आहे.”
हा फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
७. प्रतिक्रिया देण्याऐवजी प्रतिसाद द्या
कोणी तुमचा अपमान केला, दुर्लक्ष केले किंवा तुमच्यावर अन्याय केला की लगेच भावनिक प्रतिक्रिया देऊ नका.
थोडा वेळ थांबा.
स्वतःला विचारा:
“मला नेमके काय खटकले?”
“मला समोरच्या व्यक्तीकडून काय अपेक्षित आहे?”
“हे मी शांतपणे कसे सांगू शकतो?”
मग बोला.
उदाहरण:
“तुम्ही माझे मत मध्येच थांबवले. मला माझे बोलणे पूर्ण करू द्या, त्यानंतर आपण तुमचे मत ऐकू.”
हे वाक्य भांडण वाढवत नाही, पण तुमची भूमिका स्पष्ट करते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
लोकांनी तुम्हाला कधीच हलक्यात घेऊ नये, याची हमी कोणतीही मानसशास्त्रीय पद्धत देऊ शकत नाही. काही लोक तुमच्या चांगुलपणाचा किंवा मर्यादांचा गैरफायदा घेण्याचा प्रयत्न तरीही करू शकतात.
पण तुम्ही शांतपणे, स्पष्टपणे आणि सातत्याने स्वतःच्या मर्यादा व्यक्त करायला शिकलात, तर तुमच्या वर्तनात नक्कीच बदल होतो.
आणि हाच या पद्धतीचा मुख्य उद्देश आहे.
कमी बोलणे नव्हे, योग्य वेळी स्पष्ट बोलणे.
सर्वांना खूश करणे नव्हे, स्वतःचा आणि इतरांचा आदर राखणे.
आक्रमक होणे नव्हे, ठाम होणे.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर हीच Assertive Communication ची खरी ताकद आहे. ती सरावाने विकसित करता येते आणि role-play किंवा व्यवहारातील rehearsal सारख्या पद्धतींचा वापरही assertiveness training मध्ये केला जातो.
म्हणून आजपासून एक छोटा बदल करा:
जिथे तुम्हाला “नाही” म्हणायचे आहे, तिथे नम्रपणे “नाही” म्हणा.
जिथे तुमची सीमा ओलांडली जाते, तिथे ती शांतपणे स्पष्ट करा.
आणि जिथे तुमचे मत आहे, तिथे ते घाबरून न जाता आदरपूर्वक व्यक्त करा.
कारण लोकांनी तुमचा आदर करावा यासाठी आधी तुम्ही स्वतःच्या अस्तित्वाला योग्य ते महत्त्व द्यायला शिकले पाहिजे.
धन्यवाद.