आपल्या आयुष्यात काही आठवणी अशा असतात की त्या आठवल्या की चेहऱ्यावर नकळत हसू येतं. पहिलं यश, एखाद्याने केलेलं कौतुक, आई-वडिलांनी दिलेली शाबासकी, मित्रांसोबत घालवलेला सुंदर दिवस, कठीण परिस्थितीत आपण केलेली एखादी गोष्ट किंवा स्वतःवर पहिल्यांदा विश्वास ठेवलेला क्षण.
अशा आठवणी केवळ भूतकाळाचा भाग नसतात. योग्य पद्धतीने त्यांचा वापर केला तर त्या आजच्या आयुष्यात आत्मविश्वास, आशावाद आणि पुढे जाण्याची मानसिक ताकद निर्माण करू शकतात.
मानसशास्त्रात याला positive autobiographical memory किंवा सकारात्मक आत्मचरित्रात्मक आठवणींचे स्मरण असे म्हणतात. संशोधनात अशा आठवणी आठवल्याने आत्मसन्मान, self-efficacy म्हणजेच “मी हे करू शकतो” हा विश्वास आणि optimism वाढण्यास मदत होऊ शकते असे दिसून आले आहे.
१. आठवणींकडे फक्त nostalgia म्हणून पाहू नका
अनेकदा आपण चांगले दिवस आठवतो आणि मनात विचार येतो, “ते दिवस किती छान होते!”
पण इथेच थांबण्याची गरज नाही.
त्याऐवजी स्वतःला विचारा,
“त्या काळात माझ्यात असं काय होतं, ज्यामुळे मी ते चांगले दिवस निर्माण करू शकलो?”
उदाहरणार्थ, तुमच्या आयुष्यातील एखाद्या कठीण परीक्षेत तुम्ही चांगले यश मिळवले असेल. आज एखादं नवीन आव्हान समोर आलं तर फक्त “मला तेव्हा यश मिळालं होतं” एवढंच आठवू नका.
स्वतःला विचारा,
- मी तेव्हा किती मेहनत घेतली?
- मी कोणत्या अडचणी सहन केल्या?
- मी हार मानली नाही याचं कारण काय होतं?
- माझ्यात कोणते गुण होते?
म्हणजे आठवण भूतकाळात न राहता आजच्या कृतीसाठी पुरावा बनते.
२. “मी आधीही करू शकलो आहे” हा विचार महत्त्वाचा आहे
कधी कधी वर्तमानातील अडचणी पाहून आपल्याला स्वतःबद्दल शंका वाटू लागते.
“माझ्याकडून हे होईल का?”
“मी खरंच सक्षम आहे का?”
अशा वेळी भूतकाळातील तुमच्या यशस्वी अनुभवांकडे पाहा.
तुम्ही एखादी कठीण परीक्षा पास केली असेल, नवीन नोकरी मिळवली असेल, आर्थिक संकटातून बाहेर आला असाल, एखादं नातं सावरलं असेल किंवा स्वतःमध्ये एखादा मोठा बदल घडवला असेल.
ही उदाहरणं तुमच्या मेंदूला एक महत्त्वाचा संदेश देतात:
“मी याआधीही कठीण परिस्थिती हाताळली आहे.”
यामुळे self-efficacy म्हणजे स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वास मजबूत होण्यास मदत होऊ शकते. 2024 मधील एका randomized controlled trial मध्ये सकारात्मक आठवणींवर आधारित intervention नंतर self-esteem, self-efficacy आणि optimism यामध्ये सुधारणा दिसून आली.
३. चांगली आठवण म्हणजे फक्त आनंद नव्हे, तर तुमची क्षमता
समजा तुम्हाला तुमच्या कॉलेजमधील एखादा दिवस आठवतो.
मित्रांसोबत केलेली मजा आठवते आणि तुम्हाला आनंद होतो.
पण त्या आठवणीमध्ये आणखी काही शोधा.
कदाचित त्या काळात तुम्ही पहिल्यांदा लोकांसमोर बोललात. एखादं काम स्वतःच्या जबाबदारीवर केलं. एखाद्या व्यक्तीला मदत केली.
म्हणजे आठवणीतील भावना + तुमची कृती + तुमचा गुण हे तीन घटक शोधा.
उदाहरणार्थ:
“त्या दिवशी मला खूप भीती वाटत होती, पण तरीही मी स्टेजवर गेलो.”
आज स्वतःला सांगा:
“भीती असूनही पुढे जाण्याची क्षमता माझ्यात आधीपासून आहे.”
हा बदल खूप महत्त्वाचा आहे.
४. कठीण काळात चांगल्या आठवणी मानसिक आधार देऊ शकतात
आपण तणावात असताना मनाचे लक्ष नकारात्मक गोष्टींकडे जास्त जाऊ शकते.
अशा वेळी जाणीवपूर्वक एखादी सकारात्मक आठवण आठवणे उपयोगी ठरू शकते.
एका अभ्यासात सकारात्मक आठवणी आठवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये acute stress नंतर cortisol response आणि negative affect कमी झाल्याचे आढळले. म्हणजेच सकारात्मक आठवणी तणावाच्या प्रतिक्रियेला काही प्रमाणात buffer करण्यास मदत करू शकतात.
म्हणून एखादा कठीण दिवस आला तर स्वतःला लगेच “सगळं ठीक आहे” असं सांगण्याऐवजी एक वास्तविक आठवण आठवा:
“मी याआधीही कठीण दिवस पाहिले आहेत आणि त्यातून बाहेर आलो आहे.”
हे कृत्रिम positivity नाही.
हा तुमच्या स्वतःच्या जीवनातील पुरावा आहे.
५. आठवणींचा वापर भविष्यासाठी करा
चांगल्या आठवणींचा सर्वात सुंदर उपयोग म्हणजे त्यातून भविष्याची दिशा घेणे.
स्वतःला तीन प्रश्न विचारा:
“त्या अनुभवातून मला काय मिळालं?”
“त्या वेळी माझ्यात कोणता गुण दिसला?”
“तो गुण आज मी कुठे वापरू शकतो?”
उदाहरणार्थ, तुमच्या आयुष्यातील एखाद्या कठीण काळात तुम्ही संयम ठेवला असेल.
आज परिस्थिती कठीण असेल तर स्वतःला सांगा:
“संयम हा माझ्यातील गुण आहे. मी तो पुन्हा वापरू शकतो.”
अशा प्रकारे भूतकाळ वर्तमानाला आणि वर्तमान भविष्याला जोडतो. मानसशास्त्रात याला self-continuity म्हणतात, म्हणजे आपल्या भूतकाळातील, वर्तमानातील आणि भविष्यातील स्वतःमध्ये असलेली जोड. संशोधनानुसार सकारात्मक nostalgia ही अशी जोड मजबूत करण्यास मदत करू शकते.
६. “माझं आयुष्य वाईटच होतं” या विचाराला थोडं थांबवा
वाईट काळात संपूर्ण आयुष्य नकारात्मक वाटू शकतं.
“माझ्यासोबत कधीच चांगलं घडलं नाही.”
“मी कधीच यशस्वी झालो नाही.”
“माझं आयुष्य असंच राहणार.”
अशा विचारांमध्ये आपण आपल्या आयुष्यातील सकारात्मक अनुभव विसरू शकतो.
त्यामुळे एक छोटी सवय लावा.
रात्री पाच मिनिटे शांत बसून स्वतःला विचारा:
“माझ्या आयुष्यातील तीन अशा घटना कोणत्या आहेत ज्यांचा मला आजही अभिमान वाटतो?”
त्या लिहून ठेवा.
त्या मोठ्याच असायला हव्यात असं नाही.
एखाद्याला केलेली मदत, पहिलं कौतुक, मिळवलेली छोटी संधी, संकटातून बाहेर पडलेला दिवस, कुटुंबासोबतचा आनंदाचा क्षण, स्वतःसाठी घेतलेला एखादा योग्य निर्णय, काहीही.
७. पण भूतकाळात अडकून राहू नका
इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे.
चांगल्या आठवणींचा उपयोग पुढे जाण्यासाठी करा, मागे राहण्यासाठी नाही.
“पूर्वी माझं आयुष्य किती चांगलं होतं” हा विचार जर सतत वर्तमानाशी तुलना करत राहिला, तर तो उपयोगी ठरणार नाही.
योग्य प्रश्न आहे:
“पूर्वी काय चांगलं होतं आणि त्यातून आज मी काय घेऊ शकतो?”
संशोधनात nostalgia चे सकारात्मक परिणाम self-esteem, social connectedness, meaning आणि optimism यांसारख्या घटकांशी जोडले गेले आहेत. मात्र nostalgia आणि सतत भूतकाळात रमणे किंवा brooding यामध्ये फरक आहे.
८. तुमची “चांगल्या आठवणींची डायरी” तयार करा
एक वही घ्या.
तिचं नाव ठेवा:
“मी हे करू शकतो, याचे पुरावे.”
त्यामध्ये तुमच्या आयुष्यातील १० ते २० चांगले अनुभव लिहा.
प्रत्येक अनुभवासाठी तीन गोष्टी लिहा:
घटना: काय घडलं?
माझी ताकद: त्या वेळी माझ्यात कोणता गुण होता?
आजचा उपयोग: तो गुण मी आज कुठे वापरू शकतो?
उदाहरण:
घटना: नोकरीतील कठीण प्रोजेक्ट वेळेत पूर्ण केला.
माझी ताकद: संयम आणि सातत्य.
आजचा उपयोग: सध्याच्या कामात अडचण आली तरी लगेच हार न मानणे.
अशी डायरी म्हणजे स्वतःबद्दलच्या सकारात्मक विचारांची कल्पना नाही.
ती म्हणजे तुमच्या स्वतःच्या आयुष्याने दिलेले पुरावे.
शेवटी…
आपल्या भूतकाळात फक्त चुका, अपयश आणि दुःख नसतं.
त्याच भूतकाळात आपली हिम्मत, प्रेम, मेहनत, संयम, क्षमता आणि जिंकलेले छोटे-मोठे क्षणही असतात.
कधी कधी पुढे जाण्यासाठी नवीन प्रेरणा शोधण्याची गरज नसते.
आपण आधी कुठून आलो आहोत, हे आठवण्याची गरज असते.
म्हणून आज एखादी चांगली आठवण आठवा आणि स्वतःला फक्त एवढंच विचारा:
“त्या आठवणीतील माझ्यातला कोणता गुण आजच्या मला उपयोगी पडू शकतो?”
कदाचित तुमची पुढची पायरी एखाद्या नवीन प्रेरणेत नाही, तर तुमच्या स्वतःच्या जुन्या अनुभवात लपलेली असेल.
धन्यवाद.