आपल्या प्रत्येकाच्या मनात दररोज हजारो विचार येत असतात. त्यातील काही विचार उपयोगी असतात, काही प्रेरणादायी असतात, तर काही विचार पूर्णपणे अनावश्यक असतात. अनेकदा हेच अनावश्यक विचार आपल्या मनःशांतीचा सर्वात मोठा शत्रू ठरतात. “काही चुकीचं होईल का?”, “लोक माझ्याबद्दल काय विचार करत असतील?”, “मी अपयशी ठरेन का?”, “मी पुरेसा चांगला नाही.” असे विचार सतत मनात फिरत राहिले, तर मन थकायला लागते.
मानसशास्त्र सांगते की विचार येणे ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. कोणत्याही माणसाला विचार येणं थांबवता येत नाही. पण कोणत्या विचाराला महत्त्व द्यायचं आणि कोणत्या विचाराला जाऊ द्यायचं, हे आपण शिकू शकतो. याच कौशल्यामुळे मानसिक आरोग्य अधिक चांगलं राहू शकतं.
समजा, एखाद्या विद्यार्थ्याची उद्या परीक्षा आहे. अभ्यास चांगला झालेला असतानाही त्याच्या मनात सतत विचार सुरू असतात. “जर पेपर कठीण आला तर?”, “मी नापास झालो तर?”, “आई-वडिलांना काय वाटेल?” हे विचार त्याचा आत्मविश्वास कमी करतात. प्रत्यक्षात पेपर अजून झालेलाच नसतो, पण मन मात्र आधीच भीती अनुभवत असतं. यालाच मानसशास्त्रात भविष्याची अनावश्यक चिंता असे म्हणता येईल.
दुसरे उदाहरण पाहूया. एखाद्या व्यक्तीने मित्राला फोन केला, पण फोन उचलला गेला नाही. लगेच मनात विचार सुरू होतात. “तो माझ्यावर रागावला असेल.”, “मी काही चुकीचं बोललो का?”, “आता तो माझ्याशी बोलणार नाही.” काही वेळानंतर कळतं की मित्र कामात व्यस्त होता. म्हणजे वास्तव वेगळं होतं, पण मनाने आधीच अनेक कथा तयार केल्या होत्या.
मानवी मेंदूचं एक महत्त्वाचं काम म्हणजे संभाव्य धोक्यांचा अंदाज घेणं. पूर्वीच्या काळात हे जगण्यासाठी आवश्यक होतं. पण आज त्याच प्रवृत्तीमुळे अनेकदा मेंदू नसलेल्या धोक्यांचाही विचार करू लागतो. त्यामुळे अनावश्यक विचार निर्माण होतात. याचा अर्थ असा नाही की आपल्यामध्ये काही दोष आहे. हा मेंदूचा नैसर्गिक स्वभाव आहे.
जेव्हा आपण एका विचारावर पुन्हा पुन्हा विचार करत राहतो, तेव्हा त्याला मानसशास्त्रात “रुमिनेशन” म्हणजेच विचारांची सतत पुनरावृत्ती असे म्हटले जाते. अशा वेळी समस्या सुटत नाही. उलट मन अधिक गोंधळलेले, चिंताग्रस्त आणि थकलेले वाटते.
अनावश्यक विचारांमुळे शरीरावरही परिणाम होतो. हृदयाचे ठोके वाढतात, झोप नीट लागत नाही, डोकेदुखी होऊ शकते, कामात लक्ष लागत नाही आणि छोट्या गोष्टींचाही ताण जाणवू लागतो. त्यामुळे विचार हे फक्त मनापुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर त्यांचा परिणाम संपूर्ण शरीरावर दिसून येतो.
अनेक लोक प्रत्येक गोष्टीवर पूर्ण नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. पण आयुष्यात प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात नसते. हवामान, इतर लोकांचे वर्तन, भूतकाळ किंवा भविष्य यावर आपले नियंत्रण नसते. ज्या गोष्टी आपल्या हातात नाहीत, त्यांचाच सतत विचार केल्यामुळे मानसिक थकवा वाढतो.
अनावश्यक विचार कमी करण्यासाठी सर्वप्रथम विचार आणि वास्तव यामधील फरक ओळखणे गरजेचे आहे. मनात एखादा विचार आला म्हणजे तो खरा असतोच असे नाही. विचार म्हणजे फक्त मनात आलेली शक्यता असते. प्रत्येक विचारावर विश्वास ठेवण्याची गरज नसते.
स्वतःला प्रश्न विचारण्याची सवयही उपयुक्त ठरते. “या विचाराचा पुरावा काय आहे?”, “याआधीही असे विचार आले होते का?”, “प्रत्यक्षात किती वेळा माझी भीती खरी ठरली?” असे प्रश्न विचारल्याने विचार अधिक वास्तववादी होतात.
वर्तमान क्षणात जगण्याची सवयही अनावश्यक विचार कमी करण्यास मदत करते. आपण जे काम करत आहोत त्यावर पूर्ण लक्ष दिले, तर मन भूतकाळ आणि भविष्य यामध्ये कमी भटकते. शांतपणे श्वासावर लक्ष देणे, चालताना आजूबाजूचे निरीक्षण करणे किंवा एखाद्या कामात पूर्णपणे सहभागी होणे, यामुळे मन स्थिर होण्यास मदत होते.
आपल्या जीवनशैलीचाही विचारांवर मोठा परिणाम होतो. अपुरी झोप, सतत मोबाईलचा वापर, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि सतत तणावपूर्ण माहिती पाहणे यामुळे मन अधिक अस्थिर होऊ शकते. पुरेशी झोप, नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि विश्रांती यामुळे मन अधिक शांत राहते.
काही वेळा अनावश्यक विचार इतके वाढतात की दैनंदिन जीवनावर त्याचा परिणाम होऊ लागतो. कामात लक्ष लागत नाही, नाती ताणली जातात किंवा सतत चिंता जाणवते. अशा परिस्थितीत मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणे हा योग्य निर्णय असतो. मदत मागणे म्हणजे कमकुवतपणा नसून स्वतःच्या मानसिक आरोग्याची जबाबदारी स्वीकारणे होय.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवूया. मनात विचार येणे थांबवणे शक्य नाही, पण त्या विचारांशी कसे वागायचे हे आपण नक्की शिकू शकतो. प्रत्येक विचाराला सत्य समजण्याऐवजी त्याचे शांतपणे निरीक्षण करणे, वास्तव तपासणे आणि वर्तमानात राहण्याचा सराव करणे, यामुळे मन अधिक शांत, स्थिर आणि आनंदी बनते. जेव्हा आपण अनावश्यक विचारांना आपल्या आयुष्याचे नियंत्रण देणे थांबवतो, तेव्हा आपण अधिक मोकळेपणाने, आत्मविश्वासाने आणि समाधानाने जगू लागतो.
धन्यवाद.