आपण आयुष्यात अनेकांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. आई-वडिलांना काय वाटत असेल, जोडीदार का नाराज आहे, मुलं का ऐकत नाहीत, मित्र आपल्यापासून का दूर गेला, ऑफिसमधला सहकारी आपल्याशी असा का वागतो, याचा आपण सतत विचार करत असतो. इतरांच्या भावना, अपेक्षा आणि गरजा समजून घेण्यात आपला बराच वेळ जातो. पण या सगळ्यात एक व्यक्ती मात्र अनेकदा दुर्लक्षित राहते आणि ती म्हणजे स्वतः आपण. आपल्याला नेमकं काय वाटतंय, आपण काय सहन करत आहोत, आपल्याला काय हवं आहे, कोणत्या गोष्टी आपल्याला दुखावतात आणि कोणत्या गोष्टी आपल्याला खऱ्या अर्थाने आनंद देतात, याचा विचार आपण किती वेळा करतो?
मानसशास्त्रात स्वतःच्या भावना, विचार, गरजा आणि वर्तन यांची जाणीव असण्याला Self-awareness म्हणजेच आत्म-जाणीव असं म्हटलं जातं. आत्म-जाणीव म्हणजे सतत स्वतःचाच विचार करत बसणं नाही. त्याऐवजी आपल्या मनात काय चाललं आहे हे प्रामाणिकपणे ओळखण्याची क्षमता. संशोधनातून असं दिसून आलं आहे की स्वतःच्या अंतर्गत अनुभवांची जाणीव असणं भावनांचे नियमन, निर्णयक्षमता आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित असू शकतं. मात्र स्वतःकडे पाहताना फक्त चुका शोधण्यापेक्षा स्वतःला समजून घेण्याची वृत्ती महत्त्वाची आहे.
आपल्यापैकी अनेकांना स्वतःच्या भावनांपेक्षा परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करण्याची सवय असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याशी कठोरपणे बोललं तर आपण लगेच विचार करतो, “त्याने माझ्याशी असं का बोललं?” पण त्याच वेळी स्वतःला विचारणं विसरतो, “त्याच्या बोलण्यामुळे मला एवढं वाईट का वाटलं?” कदाचित त्या शब्दांनी आपल्यातील एखादी जुनी भीती जागी झाली असेल. कदाचित आपल्याला सतत इतरांकडून मान्यता मिळण्याची गरज असेल. किंवा कदाचित आपण आधीच मानसिकदृष्ट्या थकलेलो असू. बाहेर घडलेल्या घटनेपेक्षा त्या घटनेचा आपल्या मनावर झालेला परिणाम समजून घेणं इथे महत्त्वाचं ठरतं.
कधी कधी आपण स्वतःला सतत मजबूत दाखवण्याचा प्रयत्न करतो. “मला काही फरक पडत नाही”, “मी सगळं सांभाळू शकतो”, “मला कोणाची गरज नाही” असं स्वतःला सांगत राहतो. पण भावना नाकारल्याने त्या नाहीशा होत नाहीत. उलट त्या वेगळ्या मार्गाने व्यक्त होऊ शकतात. चिडचिड, अस्वस्थता, सतत विचार करणे, झोपेचा त्रास, एकटेपणाची भावना किंवा छोट्या गोष्टींवर मोठी प्रतिक्रिया देणे यामागे अनेकदा न ओळखलेल्या भावनांचा वाटा असू शकतो. म्हणूनच स्वतःला समजून घेण्याचा पहिला टप्पा म्हणजे “मला काय वाटतंय?” हा प्रश्न स्वतःला विचारणे.
यासाठी रोज काही मिनिटं स्वतःसाठी ठेवणं उपयोगी ठरू शकतं. शांत बसून स्वतःला काही साधे प्रश्न विचारा: आज मला सर्वात जास्त आनंद कशामुळे झाला? कोणत्या गोष्टीने मला त्रास झाला? मला राग आला की त्या रागामागे खरं तर दुःख, भीती किंवा निराशा आहे का? मी कोणाला खुश करण्यासाठी माझ्या मनाविरुद्ध वागत आहे का? सध्या माझ्या आयुष्यात मला सर्वात जास्त कशाची गरज आहे? अशा प्रश्नांची उत्तरं लगेच मिळतीलच असं नाही. पण स्वतःला प्रश्न विचारण्याची सवय लागली की आपल्या मनाचे अनेक पैलू हळूहळू स्पष्ट होऊ लागतात.
स्वतःला समजून घेणं म्हणजे स्वतःच्या प्रत्येक वर्तनाचं समर्थन करणं नव्हे. आपल्यात काही कमतरता आहेत, काही चुकीच्या सवयी आहेत, काही प्रतिक्रिया योग्य नसतात, हेही स्वीकारावं लागतं. परंतु स्वतःच्या चुका पाहताना स्वतःचा अपमान करण्याची गरज नाही. “मी हे चुकीचं केलं” आणि “मीच चुकीचा माणूस आहे” या दोन वाक्यांमध्ये मोठा फरक आहे. पहिलं वाक्य बदलाची शक्यता निर्माण करतं, तर दुसरं वाक्य अपराधीपणा आणि नकारात्मक आत्मप्रतिमेला वाढवू शकतं. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून स्वतःकडे दयाळूपणे पाहण्याला Self-compassion म्हणजेच आत्म-सहानुभूती म्हटलं जातं.
स्वतःला समजून घेण्यासाठी आपल्या मर्यादा आणि गरजा ओळखणंही आवश्यक आहे. प्रत्येक वेळी “हो” म्हणणं म्हणजे चांगला माणूस असणं नाही. कधी कधी आपल्याकडे वेळ नसतो, ऊर्जा नसते किंवा एखादी गोष्ट आपल्या मूल्यांशी जुळत नसते. अशावेळी “नाही” म्हणणं स्वार्थीपणा नसून स्वतःच्या मर्यादांची जाणीव असू शकते. आपल्या मनाला सतत इतरांच्या अपेक्षांनुसार चालवण्याची सवय लागली तर आपण बाहेरून व्यवस्थित दिसतो, पण आतून थकलेले असू शकतो.
याचबरोबर आपल्या मूल्यांचा विचार करणं महत्त्वाचं आहे. आपल्यासाठी खरंच महत्त्वाचं काय आहे? पैसा, सुरक्षितता, कुटुंब, स्वातंत्र्य, प्रामाणिकपणा, ज्ञान, सर्जनशीलता, सामाजिक योगदान की शांत जीवन? अनेकदा आपण समाजाने ठरवलेल्या यशाच्या कल्पनेमागे धावत राहतो आणि स्वतःला काय हवं आहे हेच विसरतो. स्वतःची मूल्यं स्पष्ट झाली की अनेक निर्णय तुलनेने सोपे होतात. कारण प्रत्येक निर्णयासाठी बाहेरच्या लोकांची मान्यता घेण्याची गरज कमी होते.
स्वतःला समजून घेण्याचा आणखी एक महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे स्वतःची तुलना कमी करणं. सोशल मीडियावर किंवा आपल्या आसपास इतरांचं आयुष्य पाहताना आपल्याला वाटू शकतं की बाकीचे सगळे आनंदी, यशस्वी आणि व्यवस्थित आहेत. पण आपण इतरांच्या आयुष्याचा बाह्य भाग आपल्या आयुष्याच्या अंतर्गत अनुभवाशी तुलना करत असतो. ही तुलना अनेकदा अन्यायकारक असते. प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, क्षमता, संधी, संघर्ष आणि जीवनाचा वेग वेगळा असतो. त्यामुळे “तो कुठे पोहोचला?” यापेक्षा “मी कालपेक्षा आज काय समजून घेतलं?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरू शकतो.
कधीतरी स्वतःपासून पळणं थांबवा. शांततेत स्वतःसोबत थोडा वेळ घालवा. तुमच्या मनात दडलेल्या भावना ऐका. तुम्हाला थकवा आला असेल तर तो मान्य करा. दुःख असेल तर त्याला नाव द्या. भीती असेल तर तिच्याकडे प्रामाणिकपणे पाहा. एखाद्या नात्यात तुम्ही सतत स्वतःला गमावत असाल तर तेही ओळखा. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, स्वतःला बदलण्याआधी स्वतःला समजून घ्या.
कारण स्वतःला समजून घेतल्याशिवाय स्वतःमध्ये योग्य बदल घडवणं कठीण असतं. आपण स्वतःला जितकं स्पष्टपणे ओळखतो, तितके आपल्या निर्णयांमध्ये स्पष्टपणा येऊ शकतो. आपल्या भावना आपल्याला नियंत्रित करण्याऐवजी आपण त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करू शकतो. इतरांच्या अपेक्षा आणि स्वतःच्या गरजा यांच्यात संतुलन साधता येऊ शकतं.
आयुष्यात इतरांना समजून घेणं नक्कीच महत्त्वाचं आहे. पण त्या यादीत स्वतःचं नाव शेवटी ठेवू नका. कारण तुमच्या आयुष्यातील प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक नातं, प्रत्येक निर्णय आणि प्रत्येक संघर्षातून जाणारी व्यक्ती तुम्ही स्वतः आहात.
म्हणून कधीतरी थांबा… स्वतःला विचारा, “मी खरंच ठीक आहे का?” आणि उत्तर प्रामाणिकपणे ऐका. कदाचित इतरांना समजून घेण्यापेक्षा स्वतःला समजून घेण्याचीच तुम्हाला जास्त गरज असेल.
धन्यवाद.