अनेक विद्यार्थी तासन् तास पुस्तकासमोर बसतात, पण अभ्यास लक्षात राहत नाही. काहींना वाचलेलं दुसऱ्या दिवशी विसरायला होतं, तर काहींना परीक्षेच्या वेळी सगळं आठवत असूनही लिहिता येत नाही. याचं कारण बुद्धिमत्ता कमी असणं नाही. अनेक वेळा कारण असतं चुकीची अभ्यासपद्धत.
मानसशास्त्र सांगतं की, आपला मेंदू माहिती फक्त वाचून कायमची साठवत नाही. त्यासाठी योग्य पद्धतीने शिकणं आवश्यक असतं. चला, अशाच काही प्रभावी अभ्यास पद्धती समजून घेऊया.
१. फक्त वाचू नका, स्वतःला प्रश्न विचारा
एखादा धडा वाचल्यानंतर पुस्तक बंद करा आणि स्वतःला विचारा, “मी आत्ता काय शिकलो?” जे आठवतं ते मोठ्याने बोला किंवा वहीत लिहा.
याला मानसशास्त्रात Active Recall म्हणतात. जेव्हा आपण आठवण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा मेंदूतील आठवणी अधिक मजबूत होतात.
२. एकाच दिवशी खूप अभ्यास करू नका
रात्रभर जागून अभ्यास करण्यापेक्षा दररोज थोडा अभ्यास करणे जास्त परिणामकारक असते.
उदाहरणार्थ, आज एक धडा शिका. त्याच धड्याची उजळणी दुसऱ्या दिवशी, नंतर चार दिवसांनी आणि पुन्हा आठवड्यानंतर करा. अशा अंतराने केलेली उजळणी माहिती जास्त काळ लक्षात ठेवते.
३. अभ्यास करताना मोबाईल दूर ठेवा
प्रत्येक नोटिफिकेशन तुमचं लक्ष विचलित करतं. अभ्यासात एकदा व्यत्यय आला की पुन्हा पूर्ण लक्ष केंद्रित होण्यासाठी काही मिनिटे लागतात.
म्हणून अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल सायलेंटवर ठेवा किंवा दुसऱ्या खोलीत ठेवा. तुमचा मेंदू एकावेळी एका कामावर लक्ष केंद्रित करतो.
४. २५ ते ४५ मिनिटे अभ्यास करा
सतत तीन-चार तास बसून अभ्यास करण्यापेक्षा २५ ते ४५ मिनिटे एकाग्रतेने अभ्यास करा आणि त्यानंतर ५ ते १० मिनिटांचा छोटा ब्रेक घ्या.
ब्रेकमध्ये मोबाईल वापरण्याऐवजी थोडं चालणं, पाणी पिणं किंवा डोळ्यांना विश्रांती देणं अधिक फायदेशीर ठरतं.
५. दुसऱ्याला शिकवा
तुम्ही एखादा विषय समजलात असं वाटत असेल, तर तो एखाद्या मित्राला किंवा स्वतःलाच समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करा.
जेव्हा आपण शिकवतो, तेव्हा विषयातील उणिवा आपल्यालाच लक्षात येतात. त्यामुळे समज अधिक स्पष्ट होते.
६. कठीण आणि सोपे विषय एकत्र शिका
सलग तीन तास फक्त गणित किंवा फक्त इतिहास शिकण्यापेक्षा विषय बदलत राहा.
उदाहरणार्थ, गणितानंतर विज्ञान आणि त्यानंतर भाषा. यामुळे मेंदूला विविध प्रकारची माहिती प्रक्रिया करण्याची संधी मिळते आणि कंटाळाही कमी येतो.
७. झोपेचं महत्त्व कमी समजू नका
रात्रभर जागून अभ्यास करणं अनेकांना योग्य वाटतं. पण संशोधन सांगतं की झोपेमध्ये मेंदू दिवसभर शिकलेली माहिती व्यवस्थित साठवतो.
म्हणून दररोज पुरेशी झोप घेणं ही अभ्यासाचाच एक महत्त्वाचा भाग आहे.
८. स्वतःची इतरांशी तुलना करू नका
प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची गती वेगळी असते. एखादा मित्र दोन तासांत शिकेल, तर दुसऱ्याला चार तास लागू शकतात.
तुलना केल्याने आत्मविश्वास कमी होतो. स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करणं अधिक फायदेशीर असतं.
९. लिहिण्याचा सराव करा
फक्त वाचून परीक्षा चांगली होत नाही. लिहिण्याचा नियमित सराव केल्याने आठवण मजबूत होते आणि परीक्षेत वेळेचं नियोजनही सुधारतं.
विशेषतः मोठ्या उत्तरांचा आणि आकृत्यांचा सराव नक्की करा.
१०. अभ्यासाला अर्थ द्या
“मला फक्त मार्क्स मिळवायचे आहेत” या विचारापेक्षा “हा विषय मला काय शिकवतो?” असा विचार करा.
जेव्हा एखाद्या गोष्टीचा अर्थ समजतो, तेव्हा ती जास्त काळ लक्षात राहते. मेंदू अर्थपूर्ण माहिती अधिक चांगल्या प्रकारे साठवतो.
पालकांनी काय करावे?
पालकांनी फक्त “अभ्यास कर” असं सांगण्यापेक्षा मुलाची अभ्यास करण्याची पद्धत समजून घ्यावी. सतत ओरडण्यापेक्षा योग्य वातावरण, प्रोत्साहन आणि नियमित दिनक्रम देणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
निष्कर्ष
चांगला अभ्यास म्हणजे जास्त वेळ पुस्तकासमोर बसणं नाही. योग्य पद्धतीने, नियमितपणे आणि एकाग्रतेने केलेला अभ्यासच यश मिळवून देतो.
मानसशास्त्र आपल्याला सांगतं की मेंदूला जबरदस्तीने माहिती भरता येत नाही. पण योग्य अभ्यासपद्धत वापरली, नियमित उजळणी केली, पुरेशी झोप घेतली आणि स्वतःवर विश्वास ठेवला, तर कोणताही विद्यार्थी अभ्यासात नक्कीच प्रगती करू शकतो.
लक्षात ठेवा, हुशारी जन्मतः मिळत नाही. योग्य सवयी, योग्य अभ्यासपद्धत आणि सातत्य यामुळेच यश मिळतं.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
