आपल्या आयुष्यात काही माणसे अशी भेटतात, जी कोणतेही ठोस कारण नसताना सतत त्रास देतात. कधी टोमणे मारतात, कधी कमी लेखतात, कधी अफवा पसरवतात, तर कधी मुद्दाम मानसिक ताण निर्माण करतात. अशा व्यक्ती घरात, नात्यात, कार्यालयात, शेजारी किंवा सोशल मीडियावरही भेटू शकतात. प्रश्न असा आहे की अशा लोकांना कसे हाताळायचे?
मानसशास्त्र सांगते की प्रत्येक वाईट वागणुकीमागे काही ना काही मानसिक कारण असते. याचा अर्थ त्यांच्या चुकीच्या वागण्याचे समर्थन करणे नव्हे, तर त्यामागील कारण समजून स्वतःचे मानसिक आरोग्य सुरक्षित ठेवणे होय.
काही लोक विनाकारण त्रास का देतात?
अनेक मानसशास्त्रीय संशोधनांनुसार, ज्या व्यक्ती स्वतःबद्दल असुरक्षित असतात, आत्मविश्वास कमी असतो किंवा सतत तुलना करत असतात, त्या इतरांना कमी दाखवून स्वतःला मोठे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. काही लोकांना दुसऱ्याच्या यशाचा मत्सर वाटतो. काहींना स्वतःच्या रागावर नियंत्रण ठेवता येत नाही. त्यामुळे ते इतरांवर चिडचिड काढतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या कार्यालयात नवीन कर्मचारी चांगले काम करू लागला की काही सहकारी त्याच्याबद्दल चुकीच्या गोष्टी पसरवू लागतात. कारण त्या व्यक्तीच्या यशामुळे त्यांना स्वतःची भीती वाटू लागते.
प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून घेऊ नका
मानसशास्त्रातील Cognitive Behavioral Therapy (CBT) या उपचारपद्धतीनुसार प्रत्येक घटनेचा अर्थ आपण स्वतः ठरवतो. समोरची व्यक्ती काहीतरी बोलली म्हणून ते सत्य असतेच असे नाही.
जर कोणी म्हणाले, “तुझ्यात काहीच क्षमता नाही,” तर त्यावर लगेच विश्वास ठेवण्याऐवजी स्वतःला विचारा, “याचा पुरावा आहे का?” अनेक वेळा उत्तर “नाही” असेच असते.
भावनांवर नियंत्रण ठेवा
कोणी त्रास दिल्यावर लगेच रागाने उत्तर दिले तर परिस्थिती अधिक बिघडते. संशोधनानुसार रागाच्या क्षणी मेंदूचा विचार करणारा भाग काही काळ कमी प्रभावी होतो आणि भावनांवर आधारित निर्णय घेतले जातात.
म्हणून लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी काही सेकंद शांत राहा. दीर्घ श्वास घ्या. आवश्यक असेल तर त्या ठिकाणाहून थोडावेळ दूर जा.
स्पष्ट मर्यादा ठेवा
Healthy Boundaries म्हणजे स्वतःच्या मानसिक आरोग्यासाठी योग्य मर्यादा ठरवणे.
उदाहरणार्थ, “माझ्याशी अशा भाषेत बोलू नका.” “हा विषय मला पुढे बोलायचा नाही.” “तुमचे मत मला मान्य नाही.”
असे शांत पण ठामपणे सांगितल्यास समोरच्या व्यक्तीला आपण स्वतःचा आदर करतो हे लक्षात येते.
प्रत्येक वाद जिंकण्याची गरज नसते
काही लोकांना फक्त भांडण करायचे असते. अशा व्यक्तींना उत्तर दिले की त्यांना आणखी संधी मिळते.
मानसशास्त्रात याला “Do Not Feed the Conflict” असे म्हटले जाते. म्हणजेच प्रत्येक वादात उडी मारणे आवश्यक नसते. काही वेळा शांत राहणे हेच सर्वात प्रभावी उत्तर असते.
स्वतःची किंमत दुसऱ्यांच्या मतावर ठरवू नका
Self-esteem म्हणजे स्वतःबद्दलचा आदर.
जर आपली किंमत दुसऱ्यांच्या बोलण्यावर अवलंबून असेल, तर प्रत्येक टीकेमुळे आपण खचून जाऊ. पण जर स्वतःच्या गुणांवर विश्वास असेल, तर बाहेरची नकारात्मकता कमी परिणाम करते.
दररोज स्वतःचे तीन चांगले गुण लिहिण्याची सवय लावा. यामुळे आत्मविश्वास वाढण्यास मदत होते.
आवश्यक असेल तर अंतर ठेवा
प्रत्येक नाते टिकवणे आवश्यक नसते. काही लोक सतत मानसिक त्रास देत असतील, अपमान करत असतील किंवा भावनिक शोषण करत असतील, तर त्यांच्यापासून योग्य अंतर ठेवणे हे स्वार्थीपणाचे नाही, तर मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे आहे.
उदाहरणार्थ, सोशल मीडियावर सतत नकारात्मक प्रतिक्रिया देणाऱ्या व्यक्तीला म्यूट किंवा ब्लॉक करणे हा देखील एक योग्य पर्याय असू शकतो.
विश्वासू व्यक्तीशी बोला
त्रास मनात साठवून ठेवला तर ताण वाढतो. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की विश्वासू व्यक्तीशी भावना व्यक्त केल्याने मानसिक ताण कमी होतो.
मित्र, कुटुंबातील सदस्य किंवा समुपदेशक यांच्याशी मोकळेपणाने बोलणे फायदेशीर ठरते.
स्वतःची काळजी घ्या
जेव्हा एखादी व्यक्ती सतत त्रास देते, तेव्हा आपले लक्ष पूर्णपणे तिच्यावर केंद्रित होते. पण त्याऐवजी स्वतःच्या आयुष्यावर लक्ष केंद्रित करा.
• नियमित व्यायाम करा. • पुरेशी झोप घ्या. • ध्यान किंवा श्वसनाचा सराव करा. • आवडते छंद जोपासा. • सकारात्मक लोकांच्या सहवासात राहा.
ही सवय मानसिक ताकद वाढवते.
प्रत्येक व्यक्ती बदलत नाही
आपण कितीही समजावले तरी काही लोक त्यांचे वागणे बदलत नाहीत. हे स्वीकारणेही महत्त्वाचे आहे.
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) या मानसोपचार पद्धतीनुसार आपण दुसऱ्यांच्या वागण्यावर नियंत्रण ठेवू शकत नाही, पण त्यावर कशी प्रतिक्रिया द्यायची हे आपण ठरवू शकतो.
एक छोटी गोष्ट
एका शिक्षकाला एक विद्यार्थी सतत चिडवत असे. इतरांनी विचारले, “तुम्हाला राग येत नाही का?”
शिक्षक हसून म्हणाले, “कोणी मला भेटवस्तू दिली आणि मी ती स्वीकारली नाही, तर ती भेटवस्तू कोणाकडे राहते?”
सगळ्यांनी उत्तर दिले, “ज्याने दिली त्याच्याकडे.”
शिक्षक म्हणाले, “तसंच, प्रत्येक अपमान स्वीकारायचाच असतो असे नाही.”
ही गोष्ट आपल्याला शिकवते की प्रत्येक नकारात्मक शब्द मनात साठवण्याची गरज नसते.
निष्कर्ष
विनाकारण त्रास देणारी माणसे प्रत्येकाच्या आयुष्यात असू शकतात. पण त्यांच्यामुळे आपली मानसिक शांतता गमावणे आवश्यक नाही. त्यांच्या वागण्यामागील कारण समजून घ्या, स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवा, स्पष्ट मर्यादा ठेवा, प्रत्येक वादात सहभागी होऊ नका आणि स्वतःच्या मानसिक आरोग्याला प्राधान्य द्या.
लक्षात ठेवा, दुसऱ्यांच्या वागण्यावर तुमचे नियंत्रण नसते, पण तुमच्या मनःशांतीचे नियंत्रण मात्र तुमच्या हातात असते. खरी मानसिक ताकद म्हणजे प्रत्येक लढाई जिंकणे नव्हे, तर कोणती लढाई लढायची आणि कोणती सोडून द्यायची हे शहाणपणाने ठरवणे.
धन्यवाद.