माणसाच्या आयुष्यात विश्वासाला खूप महत्त्व आहे. कोणत्याही नात्याचा पाया हा विश्वासावर उभा असतो. मैत्री असो, प्रेमसंबंध असोत, वैवाहिक नातं असो किंवा व्यावसायिक संबंध असोत, आपण समोरच्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवतो, कारण आपल्याला तिच्याकडून प्रामाणिकपणाची अपेक्षा असते. मात्र, अनेकदा हाच विश्वास आपल्यासाठी दुःखाचं कारण बनतो. ज्या व्यक्तीला आपण आपल्या आयुष्यात महत्त्वाचं स्थान दिलेलं असतं, तीच व्यक्ती आपला विश्वास तोडते, तेव्हा केवळ त्या व्यक्तीबद्दलचा विश्वास कमी होत नाही, तर कधीकधी स्वतःच्या निर्णयक्षमतेवरच प्रश्न निर्माण होतात. मग मनात विचार येतो की, आपण माणसं ओळखण्यात चुकलो का? आपण इतके भोळे कसे ठरलो? आता कोणावर विश्वास ठेवायचाच नाही का?
एक मानसशास्त्र तज्ज्ञ म्हणून मला असं वाटतं की, विश्वास ठेवणं ही चूक नाही; परंतु एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवताना स्वतःच्या विवेकबुद्धीकडे दुर्लक्ष करणं धोकादायक ठरू शकतं. विश्वास आणि सावधगिरी या दोन परस्परविरोधी गोष्टी नाहीत. आपण एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवू शकतो आणि त्याच वेळी स्वतःच्या भावनिक, आर्थिक आणि वैयक्तिक सुरक्षिततेची काळजीही घेऊ शकतो.
१. गोड बोलणं आणि प्रामाणिक असणं यातला फरक ओळखा
माझ्याकडे समुपदेशनासाठी आलेल्या एका व्यक्तीचं उदाहरण घेऊया. गोपनीयता राखण्यासाठी नाव आणि ओळख पटवणारे तपशील बदलले आहेत. या व्यक्तीने एका परिचित व्यक्तीवर खूप विश्वास ठेवला होता. ती व्यक्ती नेहमी गोड बोलायची, अडचणीच्या वेळी मदतीचं आश्वासन द्यायची आणि आपल्याला खूप जवळची समजते, अशी भावना निर्माण करायची. हळूहळू हा विश्वास इतका वाढला की, स्वतःच्या काही महत्त्वाच्या गोष्टींची जबाबदारीही या व्यक्तीने तिच्यावर सोपवली. मात्र, गरज संपल्यानंतर त्या व्यक्तीचं वागणं बदललं आणि पूर्वी दिलेली आश्वासनंही पाळली गेली नाहीत.
अशा प्रसंगातून एक गोष्ट समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. एखादी व्यक्ती आपल्याशी किती गोड बोलते, यापेक्षा ती प्रत्यक्षात कशी वागते, हे अधिक महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर शब्दांपेक्षा सातत्यपूर्ण वर्तन, जबाबदारी स्वीकारण्याची तयारी आणि आपल्या मर्यादांचा आदर या गोष्टी विश्वासार्हता समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतात.
म्हणून एखाद्या व्यक्तीच्या बोलण्याने लगेच प्रभावित होण्याऐवजी तिचं वर्तन वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये कसं असतं, याचं निरीक्षण करा.
२. विश्वास ठेवताना घाई करू नका
काही व्यक्ती आपल्याला भेटल्यानंतर अगदी थोड्या काळातच खूप जवळीक निर्माण करतात. त्या आपल्याला विशेष असल्याची जाणीव करून देतात. आपल्याशी सतत बोलतात, आपल्या प्रत्येक गोष्टीत रस दाखवतात आणि आपणच त्यांच्यासाठी सर्वांत महत्त्वाचे आहोत, असं सांगतात. अशा वेळी आपल्यालाही त्यांच्याबद्दल आपुलकी वाटू लागते.
परंतु, जवळीक निर्माण होणं आणि विश्वासार्हता सिद्ध होणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
विश्वास निर्माण होण्यासाठी वेळ द्या. त्या व्यक्तीचं वागणं वेळेनुसार बदलतं का, ती दिलेला शब्द पाळते का, मतभेद झाल्यावर तुमच्याशी कसं वागते आणि तिच्या कृती तिच्या बोलण्याशी जुळतात का, हे पाहा.
विश्वास जिंकण्यासाठी एखाद्या व्यक्तीला वेळ लागतो, ही गोष्ट स्वीकारा. कारण खरी विश्वासार्हता केवळ काही दिवसांच्या गोड बोलण्यातून सिद्ध होत नाही. ती अनेक प्रसंगांतून आणि सातत्यपूर्ण वर्तनातून दिसून येते.
३. तुमच्या भावनिक कमकुवतपणाचा गैरफायदा घेतला जात नाही ना, हे पाहा
एका प्रकरणात, नाव गुप्त ठेवून सांगायचं तर, एका व्यक्तीला आयुष्यात भावनिक आधाराची खूप गरज होती. तिला समजून घेणारं कोणी मिळालं की ती त्या व्यक्तीशी लवकर जोडली जायची. समोरच्या व्यक्तीने थोडी आपुलकी दाखवली तरी तिच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवण्याची तिची प्रवृत्ती होती. पुढे याच भावनिक गुंतवणुकीमुळे तिला काही त्रासदायक अनुभवांना सामोरं जावं लागलं.
या उदाहरणातून मला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगायची आहे. जेव्हा आपण एकटे असतो, भावनिकदृष्ट्या अस्वस्थ असतो किंवा आपल्याला मान्यता मिळण्याची तीव्र गरज असते, तेव्हा आपल्याशी चांगलं वागणाऱ्या व्यक्तीचं महत्त्व आपल्या मनात अधिक वाढू शकतं. त्यामुळे तिच्यातील त्रुटींकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता असते.
याचा अर्थ भावनिक आधाराची गरज असणं चुकीचं नाही. मात्र, आपली भावनिक गरज पूर्ण करणारी प्रत्येक व्यक्ती आपल्यासाठी योग्यच असेल, असंही नाही.
स्वतःला प्रश्न विचारा, “मला ही व्यक्ती खरोखर विश्वासार्ह वाटते आहे की तिच्याकडून मिळणाऱ्या आपुलकीची मला गरज आहे?” हा प्रश्न स्वतःच्या भावनांकडे अधिक स्पष्टपणे पाहायला मदत करू शकतो.
४. तुमच्या मर्यादा स्पष्ट ठेवा
विश्वासाच्या नात्यात प्रत्येक गोष्ट सांगणं, प्रत्येक मागणी मान्य करणं किंवा स्वतःच्या खासगी आयुष्यावरचा अधिकार दुसऱ्याला देणं आवश्यक नसतं. तुमची वैयक्तिक माहिती, आर्थिक व्यवहार, पासवर्ड, कौटुंबिक प्रश्न आणि भावनिक गोष्टी याबाबत योग्य मर्यादा असणं गरजेचं आहे.
उदाहरणार्थ, एखादा जवळचा मित्र पैशांची मदत मागतो म्हणून तुम्ही तुमच्या क्षमतेपेक्षा जास्त पैसे देत असाल, तर त्या निर्णयाचा पुनर्विचार करा. एखादी व्यक्ती तुमच्यावर प्रेम करत असल्याचा दावा करून तुमचे पासवर्ड मागत असेल, तुमच्या इतर नात्यांपासून तुम्हाला दूर ठेवत असेल किंवा तुम्ही नकार दिल्यावर अपराधी वाटेल असं वागवत असेल, तर या वर्तनाकडे दुर्लक्ष करू नका.
मर्यादा ठरवणं म्हणजे समोरच्या व्यक्तीवर अविश्वास दाखवणं नाही. त्याचा अर्थ स्वतःच्या सुरक्षिततेची जबाबदारी स्वीकारणं हा आहे.
तुम्ही एखाद्या व्यक्तीवर प्रेम करू शकता, तिचा आदर करू शकता, पण तरीही तिला प्रत्येक गोष्टीचा अधिकार देणं आवश्यक नाही.
५. वारंवार होणाऱ्या वर्तनाकडे लक्ष द्या
प्रत्येकाकडून कधीतरी चूक होऊ शकते. एखाद्या प्रसंगात एखादी व्यक्ती चुकीचं वागली म्हणून ती नेहमीच वाईट आहे, असा निष्कर्ष काढणं योग्य नाही. परंतु, एकाच प्रकारची चूक वारंवार घडत असेल, समोरची व्यक्ती प्रत्येक वेळी कारणं देत असेल आणि स्वतःच्या वर्तनाची जबाबदारी स्वीकारत नसेल, तर त्याकडे गांभीर्याने पाहायला हवं.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती वारंवार खोटं बोलते, तुमच्याकडून मदत घेते पण तुमच्या गरजेच्या वेळी अनुपस्थित असते, तुमच्या यशाचं कौतुक करण्याऐवजी तुम्हाला कमी लेखते किंवा स्वतःची चूक तुमच्यावर ढकलते. अशा वेळी तिच्या एका चांगल्या कृतीमुळे पूर्वीच्या सर्व अनुभवांकडे दुर्लक्ष करू नका.
इथे एक गोष्ट लक्षात ठेवा. एखाद्या व्यक्तीला बदलण्याची संधी देणं आणि तिच्या वर्तनाचे परिणाम सतत सहन करणं यात फरक आहे. बदलाची खरी चिन्हं केवळ माफी मागण्यात नसतात, तर पुढील वर्तनात दिसतात.
६. पैशांच्या व्यवहारात भावनेपेक्षा स्पष्टतेला महत्त्व द्या
विश्वासघात केवळ भावनिक नात्यांमध्ये होत नाही. मैत्री, नातेवाईक किंवा व्यावसायिक संबंधांमध्येही आर्थिक नुकसान होऊ शकतं.
समुपदेशनाच्या संदर्भात समोर येऊ शकणाऱ्या एका काल्पनिक उदाहरणाचा विचार करा. दोन परिचित व्यक्तींमध्ये चांगले संबंध होते. त्यापैकी एका व्यक्तीने दुसऱ्याला विश्वासाने मोठी रक्कम दिली. व्यवहाराबाबत कोणतीही लेखी नोंद नव्हती. नंतर पैसे परत मागितल्यावर दोघांमध्ये वाद निर्माण झाला आणि संबंधही बिघडले.
अशा परिस्थितीत केवळ व्यक्तीवर विश्वास ठेवून आर्थिक निर्णय घेणं पुरेसं नसतं. पैशांच्या व्यवहारात रकमेची नोंद, परतफेडीची अट आणि आवश्यक कागदपत्रं स्पष्ट असणं महत्त्वाचं आहे. मोठी रक्कम देण्यापूर्वी त्याचा तुमच्या आर्थिक स्थितीवर काय परिणाम होईल, याचाही विचार करा.
लक्षात ठेवा, लेखी व्यवहार ठेवणं म्हणजे नात्यात अविश्वास निर्माण करणं नव्हे, तर गैरसमज आणि संभाव्य नुकसान टाळण्यासाठी स्पष्टता निर्माण करणं होय.
७. विश्वासघात झाल्यानंतर स्वतःलाच दोष देऊ नका
एखाद्या व्यक्तीने आपला विश्वास तोडला की आपण स्वतःलाच दोष देऊ लागतो. “माझीच निवड चुकीची होती”, “मी इतका विश्वास का ठेवला?”, “माझ्याबरोबरच असं का घडतं?” असे प्रश्न मनात येऊ शकतात.
पण एखाद्या व्यक्तीने तुमचा गैरफायदा घेतला, तर त्याची संपूर्ण जबाबदारी स्वतःवर घेणं योग्य नाही. तुम्ही काही संकेतांकडे दुर्लक्ष केलं असेल, तर त्यातून शिकता येईल. मात्र, दुसऱ्या व्यक्तीने जाणीवपूर्वक खोटं बोलण्याचा किंवा फसवणूक करण्याचा निर्णय घेतला असेल, तर त्या निर्णयाची जबाबदारी त्या व्यक्तीची आहे.
विश्वासघातानंतर स्वतःला सावरण्यासाठी वेळ द्या. आवश्यक वाटल्यास विश्वासू व्यक्तीशी बोला किंवा मानसशास्त्रीय समुपदेशनाची मदत घ्या. प्रत्येक नवीन व्यक्तीकडे संशयाने पाहण्याऐवजी, मागील अनुभवातून स्वतःच्या निर्णयक्षमतेत सुधारणा करण्यावर भर द्या.
कारण एका व्यक्तीने विश्वास तोडला म्हणून जगातील प्रत्येक व्यक्ती अविश्वासू ठरत नाही.
शेवटी मला एवढंच सांगायचं आहे…
एक मानसशास्त्र तज्ज्ञ म्हणून माझं मत असं आहे की, आयुष्यात विश्वास ठेवायला शिका, पण स्वतःला विसरून नाही. दुसऱ्यांना समजून घ्या, पण स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करून नाही. नात्यांना संधी द्या, पण त्यासाठी स्वतःच्या स्वाभिमानाची किंमत मोजू नका.
एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवताना तिच्या शब्दांपेक्षा कृती पाहा, भावनिक जवळिकीपेक्षा सातत्यपूर्ण वर्तनाला महत्त्व द्या आणि तुमच्या मर्यादांचा आदर केला जातो का, हे तपासा. तुमच्या मनाला एखाद्या नात्याबद्दल अस्वस्थता वाटत असेल, तर केवळ त्या व्यक्तीला गमावण्याच्या भीतीने त्या भावनेकडे दुर्लक्ष करू नका. आपल्या भावनांचा विचार करा, उपलब्ध पुरावे तपासा आणि घाई न करता निर्णय घ्या.
कारण आयुष्यात सर्वांत महत्त्वाचं केवळ कोणावर विश्वास ठेवायचा हे शिकणं नाही, तर विश्वास ठेवतानाही स्वतःचं संरक्षण कसं करायचं हे शिकणं आहे.
तुमचा विश्वास ही तुमची कमजोरी नाही. तो तुमच्या नात्यांमधील एक महत्त्वाचा गुण आहे. फक्त त्या विश्वासाला विवेकाची, अनुभवाची आणि स्वतःच्या मर्यादांची जोड द्या. म्हणजे दुसऱ्यांशी चांगलं वागतानाच तुम्हाला स्वतःचं मानसिक स्वास्थ्य आणि स्वाभिमानही जपता येईल.
धन्यवाद.