आपल्या आजूबाजूला काही लोक असे असतात की त्यांच्याशी कोणत्याही विषयावर बोललं तरी शेवटी चर्चा वादात बदलते. आपण साधं काही सांगितलं तरी ते त्याला विरोध करतात. आपलं मत मांडलं तर त्यांना त्यात चूक दिसते. आपण शांत राहिलो तरी ते पुन्हा काहीतरी मुद्दा काढून वाद सुरू करतात.
अशा व्यक्तीला आपण सहजपणे “भांडखोर” किंवा “नकारात्मक” म्हणतो. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने प्रत्येक वेळी त्यामागे फक्त वाईट स्वभाव असतो असं नाही. त्यामागे असुरक्षितता, स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज, नियंत्रणाची इच्छा, अहंकार किंवा संवादाची चुकीची पद्धत असू शकते.
अशा लोकांचे काही सामान्य प्रकार पाहूया.
१. स्वतःचं मतच अंतिम मानणारे लोक
काही लोकांना असं वाटतं की त्यांना एखाद्या विषयाची माहिती आहे म्हणजे त्यांचंच मत बरोबर आहे.
त्यांच्यासमोर दुसऱ्या व्यक्तीने वेगळं मत मांडलं की ते ते स्वीकारू शकत नाहीत. चर्चा समजून घेण्यासाठी नसते, तर समोरच्याला चुकीचं सिद्ध करण्यासाठी असते.
अशा व्यक्तीला “मी चुकीचा असू शकतो” हे स्वीकारणं कठीण जातं.
२. प्रत्येक गोष्टीत स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज असणारे लोक
काही लोकांसाठी प्रत्येक चर्चा म्हणजे एक छोटी स्पर्धाच असते.
“मला जास्त माहिती आहे”, “माझं मत योग्य आहे”, “माझं म्हणणं मान्य केलं पाहिजे” अशी मानसिकता त्यांच्या वागण्यात दिसते.
त्यांना चर्चेतून काही नवीन शिकायचं नसतं. त्यांना फक्त जिंकायचं असतं.
पण प्रत्येक चर्चेत जिंकण्याची गरज ही अनेकदा आतल्या असुरक्षिततेशी जोडलेली असू शकते.
३. टीका सहन न करणारे लोक
काही व्यक्तींना स्वतःबद्दल कोणतीही टीका ऐकणं कठीण जातं.
कोणी त्यांच्या कामातील एखादी चूक सांगितली, तरी ते ती स्वीकारण्याऐवजी उलट समोरच्याच्या चुका काढायला सुरुवात करतात.
उदाहरणार्थ, तुम्ही म्हणालात, “हे काम थोडं वेगळ्या पद्धतीने करता आलं असतं.”
ते लगेच म्हणतील, “तुम्ही तरी किती चुका करता!”
म्हणजे मूळ मुद्द्यावर चर्चा करण्याऐवजी ते लक्ष दुसरीकडे वळवतात.
४. नियंत्रण ठेवण्याची सवय असणारे लोक
काही लोकांना परिस्थिती आपल्या नियंत्रणात असावी असं वाटतं.
घरात, कामाच्या ठिकाणी किंवा नात्यांमध्ये दुसऱ्या व्यक्तीने स्वतंत्र मत मांडलं की त्यांना अस्वस्थ वाटू शकतं.
म्हणून ते सतत प्रश्न विचारतात, विरोध करतात किंवा चर्चा वाढवत नेतात.
अशा वेळी वाद हा फक्त मतभेद नसतो. तो दुसऱ्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवण्याचा एक मार्गही बनू शकतो.
५. मनात आधीच राग किंवा नाराजी साठवून ठेवणारे लोक
कधी कधी वादाचं कारण सध्याचा विषय नसतोच.
मनात आधीपासूनच एखाद्या व्यक्तीबद्दल राग, नाराजी किंवा दुखापत साठलेली असते. त्यामुळे अगदी छोट्या गोष्टीवरही प्रतिक्रिया मोठी होते.
उदाहरणार्थ, तुम्ही फक्त एवढंच म्हणालात, “आज थोडं उशीर झाला.”
पण समोरची व्यक्ती लगेच जुने विषय काढून म्हणते, “मी उशीर केला की तुम्हाला लगेच दिसतो, पण तुम्ही काय करता ते दिसत नाही!”
याचा अर्थ सध्याच्या वाक्यापेक्षा मनात साठलेली नाराजी मोठी आहे.
६. सतत नकारात्मक विचार करणारे लोक
काही व्यक्तींना कोणत्याही परिस्थितीत आधी समस्या दिसते.
तुम्ही एखादी चांगली कल्पना सांगितली तर त्यांना तिच्यात धोका दिसतो.
तुम्ही एखादं सकारात्मक उदाहरण दिलं तर ते त्यातील अपवाद सांगतात.
“हे होणार नाही”, “याचा काही उपयोग नाही”, “लोक असेच असतात”, “तुम्हाला काय माहिती?” अशी वाक्यं त्यांच्या बोलण्यात वारंवार ऐकायला मिळतात.
अशा व्यक्तींची विचार करण्याची पद्धतच अनेकदा नकारात्मक असते. त्यामुळे साधी चर्चा देखील विरोधाच्या दिशेने जाते.
७. भावनांवर नियंत्रण ठेवण्यात अडचण असणारे लोक
सर्वात महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे भावनिक प्रतिक्रिया पटकन देणारे लोक.
त्यांना एखादं वाक्य मनाला लागलं की ते लगेच प्रतिक्रिया देतात. काही सेकंद थांबून विचार करण्याऐवजी ते लगेच उत्तर देतात.
आवाज वाढतो, शब्द कठोर होतात आणि छोटा विषय मोठ्या वादात बदलतो.
इथे समस्या नेहमी मतभेदाची नसते. समस्या असते ती भावनेला योग्य पद्धतीने हाताळता न येण्याची.
मग अशा लोकांशी काय करावं?
सर्वात आधी हे लक्षात घ्या की प्रत्येक वादाला उत्तर देणं आवश्यक नसतं.
समोरची व्यक्ती प्रत्येक गोष्ट वादात बदलत असेल तर तुम्ही प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करू नका.
कधी कधी शांतपणे एवढंच म्हणणं पुरेसं असतं,
“आपलं मत वेगळं आहे. आपण यावर सहमत होऊ शकत नाही, आणि ते ठीक आहे.”
तसंच, समोरची व्यक्ती रागाच्या भरात बोलत असेल तर त्याच क्षणी तिला समजावण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी थोडा वेळ शांत राहणं अधिक उपयोगी ठरू शकतं.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सीमारेषा ठरवणं.
जर एखादी व्यक्ती वारंवार अपमान करत असेल, ओरडत असेल किंवा प्रत्येक संभाषण मानसिकदृष्ट्या त्रासदायक बनवत असेल, तर तिच्याशी किती आणि कशा पद्धतीने संवाद ठेवायचा हे ठरवण्याचा तुम्हाला पूर्ण अधिकार आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा…
प्रत्येक मतभेद हा वाद नसतो आणि प्रत्येक वाद जिंकण्याची गरजही नसते.
समजूतदारपणा म्हणजे प्रत्येक वेळी समोरच्याचं म्हणणं मान्य करणं नाही. समजूतदारपणा म्हणजे कुठे बोलायचं, कुठे शांत राहायचं आणि कुठे स्वतःची सीमा स्पष्ट करायची हे समजणं.
कारण काही लोकांना तुमचं उत्तर नको असतं, त्यांना फक्त वाद हवा असतो.
आणि अशा वेळी तुमची शांतता हीच तुमची सर्वात मजबूत प्रतिक्रिया असू शकते.
धन्यवाद.