आपण काही लोकांना भेटतो आणि त्यांच्या सहवासात गेल्यावर मन आपोआप हलकं होतं. ते फार मोठ्या गोष्टी बोलत नसतात, सतत हसतही नसतात; पण त्यांच्या उपस्थितीत एक प्रकारची सुरक्षितता, आशावाद आणि शांतता जाणवते. अशा व्यक्तींना आपण सहजपणे “Positive लोक” म्हणतो. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मात्र सकारात्मक व्यक्ती म्हणजे नेहमी आनंदी किंवा कोणतीही अडचण नसलेली व्यक्ती नव्हे. उलट, अडचणी असतानाही वास्तव स्वीकारून त्यातून मार्ग शोधण्याची मानसिक सवय असलेली व्यक्ती म्हणजे सकारात्मक व्यक्ती.
मानसशास्त्रातील positive psychology, सामाजिक संबंध आणि भावनिक नियमनावरील संशोधनातून असे दिसते की आपल्या विचारांची आणि वर्तनाची पद्धत आपल्या सामाजिक अनुभवांवर परिणाम करते. आपण इतरांशी ज्या पद्धतीने वागतो, त्यातून त्यांना आपल्यासोबत सुरक्षित, आदरयुक्त किंवा तणावपूर्ण अनुभव येतो. त्यामुळे सकारात्मक वृत्ती असलेल्या व्यक्तींशी लोकांना जोडले जाणे स्वाभाविक आहे. माझ्या मानसशास्त्रीय कामाच्या अनुभवातही मला वारंवार जाणवते की अशा लोकांच्या आयुष्यात काही विशिष्ट गोष्टी आणि व्यक्ती जास्त प्रमाणात टिकून राहतात.
१. सकारात्मक लोकांकडे सकारात्मक विचार करणारे लोक आकर्षित होतात
याचा अर्थ असा नाही की सकारात्मक व्यक्ती फक्त “सगळं छान आहे” असं म्हणत असतात. त्यांचा दृष्टिकोन वेगळा असतो. उदाहरणार्थ, नोकरीत अपेक्षित प्रमोशन मिळालं नाही तर एक व्यक्ती म्हणेल, “माझं काहीच होणार नाही.” दुसरी व्यक्ती म्हणेल, “यावेळी झालं नाही, पण मला कुठे सुधारणा करायची आहे ते पाहतो.”
दुसऱ्या व्यक्तीची विचार करण्याची पद्धत आसपासच्या लोकांनाही प्रभावित करते. त्यामुळे सतत तक्रार, दोषारोप आणि निराशा यापेक्षा समस्या समजून घेऊन उपाय शोधणाऱ्या व्यक्तींसोबत राहणे लोकांना अधिक आरामदायक वाटते.
२. प्रामाणिक नाती त्यांच्या आयुष्यात येतात
Positive असण्याचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे स्वतःशी आणि इतरांशी प्रामाणिक राहणे. अशा व्यक्ती प्रत्येक नात्यात स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. त्यांना कुणी आवडत असेल तर ते व्यक्त करतात आणि एखादी गोष्ट चुकीची वाटत असेल तर ती योग्य पद्धतीने सांगतात.
उदाहरणार्थ, मित्राने चुकीचा निर्णय घेतला तर “तू नेहमीच चुकीचं करतोस” असं न म्हणता, “मला वाटतं या निर्णयाचा हा परिणाम होऊ शकतो, एकदा विचार कर” असं सांगणारी व्यक्ती नातं टिकवते. अशा संवादामुळे विश्वास वाढतो.
३. भावनिकदृष्ट्या स्थिर लोक जवळ येतात
Positive व्यक्तीला राग, दुःख, भीती किंवा निराशा होत नाही असे नाही. फरक एवढाच की त्या भावनांवर लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी त्या समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
उदाहरणार्थ, कुणीतरी आपल्यावर टीका केली म्हणून लगेच उत्तर देण्याऐवजी, “मला हे ऐकून वाईट वाटलं. पण त्यात काही तथ्य आहे का?” असा विचार करणे म्हणजे भावनिक नियमन. अशा व्यक्तीच्या सहवासात दुसऱ्याला सतत भावनिक तणाव जाणवत नाही. त्यामुळे परिपक्व आणि स्थिर नाती निर्माण होण्याची शक्यता वाढते.
४. संधी त्यांच्या लक्षात जास्त येतात
याला आपण मानसशास्त्रीय भाषेत opportunity-focused thinking म्हणू शकतो. Positive व्यक्ती प्रत्येक परिस्थितीत चांगली बाजू शोधतात असे नाही, पण उपलब्ध पर्याय शोधण्याची त्यांची मानसिक सवय असते.
समजा एखाद्या व्यक्तीची नोकरी गेली. “आता सगळं संपलं” असं मानण्याऐवजी ती व्यक्ती आपले कौशल्य, नवीन नोकरी, छोटा व्यवसाय किंवा प्रशिक्षणाचे पर्याय तपासते. त्यामुळे तिच्या आयुष्यात नवीन लोक, नवीन संधी आणि नवीन अनुभव येण्याची शक्यता वाढते.
५. मदत करणारे लोक त्यांच्याजवळ राहतात
Positive व्यक्ती फक्त स्वतःसाठी जगत नाहीत. दुसऱ्याला गरज असेल तर मदत करण्याची त्यांची तयारी असते. अर्थात, मदत म्हणजे प्रत्येकाची समस्या स्वतःच्या डोक्यावर घेणे नव्हे.
माझ्या अनुभवात अनेकदा असे दिसते की एखाद्या व्यक्तीने छोट्या प्रसंगी केलेली मदत समोरची व्यक्ती बराच काळ लक्षात ठेवते. “माझ्या कठीण काळात तू माझ्यासोबत होतास,” हा अनुभव नात्याला मजबूत करतो. त्यामुळे सकारात्मक व्यक्तींच्या आयुष्यात परस्पर मदत करणारी नाती तयार होतात.
६. आदर देणारे लोक आकर्षित होतात
Positive व्यक्ती प्रत्येकाशी सहमत असतीलच असे नाही, पण असहमती व्यक्त करतानाही समोरच्या व्यक्तीचा आदर ठेवतात. “तुझं मत चुकीचं आहे” आणि “माझं मत यापेक्षा थोडं वेगळं आहे” या दोन वाक्यांमध्ये मोठा फरक आहे.
आदरयुक्त संवादामुळे व्यक्तीला स्वतःचे मत मांडताना सुरक्षित वाटते. त्यामुळे अशा व्यक्तीभोवती विविध विचारांचे लोकही सहजपणे राहू शकतात.
७. Growth mindset असलेले लोक जवळ येतात
Positive लोक अनेकदा “मी असा आहेच” या विचारात अडकून राहत नाहीत. त्यांना शिकण्याची आणि बदलण्याची तयारी असते. मानसशास्त्रात याला growth mindset शी जोडले जाते.
उदाहरणार्थ, “मला लोकांसमोर बोलता येत नाही” याऐवजी “मला अजून सार्वजनिक बोलण्याचा सराव नाही” असा विचार केल्यास बदलासाठी जागा तयार होते. अशा दृष्टिकोनामुळे शिकण्याची इच्छा असलेल्या व्यक्ती एकमेकांकडे आकर्षित होतात.
८. कृतज्ञता आणि समाधान त्यांच्या आयुष्यात वाढते
Positive व्यक्तींकडे जे नाही त्यापेक्षा जे आहे त्याकडेही लक्ष देण्याची सवय असते. याचा अर्थ महत्त्वाकांक्षा सोडणे नाही. उलट, ध्येय ठेवतानाच वर्तमानातील चांगल्या गोष्टींची जाणीव ठेवणे.
उदाहरणार्थ, “माझ्याकडे स्वतःची कार नाही” यावर सतत लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी “माझ्याकडे काम आहे, कुटुंब आहे आणि पुढे कार घेण्यासाठी मी बचत करू शकतो” असा दृष्टिकोन मानसिक समाधान वाढवू शकतो. कृतज्ञतेच्या सरावावर झालेल्या संशोधनातही सकारात्मक भावनिक अनुभवांशी त्याचा संबंध आढळतो.
९. निरोगी Boundaries असलेले लोक त्यांच्या आयुष्यात येतात
हा मुद्दा खूप महत्त्वाचा आहे. Positive असणे म्हणजे प्रत्येकाला खूश ठेवणे नाही. उलट, स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट असणे मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
एखादा मित्र वारंवार पैसे मागतो, वेळ वाया घालवतो किंवा अपमानास्पद वागतो, तर “नाही” म्हणणे आवश्यक असू शकते. Positive व्यक्ती मदत करू शकते, पण स्वतःच्या मानसिक शांततेच्या किंमतीवर नाही. अशा स्पष्ट सीमांमुळे परस्पर आदर असलेली नाती टिकतात.
१०. शांतता आणि आनंदाचे छोटे क्षण त्यांच्या आयुष्यात वाढतात
Positive लोकांच्या आयुष्यात समस्या नसतात असे अजिबात नाही. पण ते प्रत्येक समस्येला संपूर्ण आयुष्य व्यापू देत नाहीत. ते मित्रांसोबत वेळ घालवतात, कुटुंबाशी बोलतात, छंद जोपासतात, निसर्गात फिरतात किंवा एखाद्या साध्या गोष्टीचा आनंद घेतात.
उदाहरणार्थ, दिवसभर ऑफिसमध्ये तणाव झाला म्हणून संपूर्ण संध्याकाळ मोबाईलवर नकारात्मक बातम्या पाहत बसण्याऐवजी थोडं चालणं, मुलासोबत खेळणं किंवा जवळच्या व्यक्तीशी मनमोकळं बोलणं मानसिक पुनर्बलनासाठी उपयोगी ठरू शकतं.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
“Positive रहा” हा सल्ला ऐकायला सोपा आहे, पण प्रत्यक्ष आयुष्यात त्याचा अर्थ दुःख नाकारणे किंवा प्रत्येक गोष्टीत जबरदस्तीने चांगलं शोधणे असा नाही. दुःख असेल तर दुःख स्वीकारणे, राग असेल तर तो समजून घेणे, अपयश आले तर त्यातून शिकणे आणि गरज असेल तर मदत मागणे हीसुद्धा सकारात्मक मानसिकतेचीच चिन्हे आहेत.
माझ्या मानसशास्त्रीय अनुभवातून मला एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवते: आपण कोणत्या प्रकारचे लोक आपल्या आयुष्यात ठेवतो, यावर आपल्या मानसिक वातावरणाचा मोठा परिणाम होतो. पण त्याच वेळी आपण स्वतः कोणत्या प्रकारची व्यक्ती बनतो, याचाही आपल्या नात्यांवर परिणाम होतो.
म्हणून “माझ्याकडे चांगले लोक का येत नाहीत?” हा प्रश्न विचारण्याबरोबरच स्वतःला एक प्रश्न विचारा: “मी दुसऱ्यांच्या आयुष्यात गेल्यावर त्यांना सुरक्षितता, आदर आणि आशावाद देतो का?”
कारण अनेकदा आपल्याला हवे असलेले लोक शोधण्यापेक्षा, आपल्याला ज्या प्रकारचे लोक आयुष्यात हवे आहेत, तशा गुणांचा स्वतःमध्ये विकास करणे हा अधिक प्रभावी बदल ठरतो.
धन्यवाद.