अनेक लोक आयुष्यात “योग्य वेळ” येण्याची वाट पाहत राहतात. काहीजण म्हणतात, “थोडं स्थिर झाल्यावर सुरुवात करेन”, “पैसे आले की आनंदी होईन”, “सगळं व्यवस्थित झालं की जगायला सुरुवात करेन.” पण मानसशास्त्र सांगते की आयुष्य कधीच पूर्णपणे परफेक्ट होत नाही. अडचणी, भीती, अनिश्चितता आणि बदल हे नेहमीच आयुष्याचा भाग असतात. त्यामुळे “शुभमुहूर्त” हा बाहेरून मिळणारा क्षण नसून तो आपल्या जाणीवेतून तयार होतो. आणि म्हणूनच आपण जिवंत आहोत, श्वास घेत आहोत, अनुभव घेत आहोत, हेच सर्वात मोठं भाग्य आणि सर्वात चांगलं शुभमुहूर्त आहे.
Positive Psychology या शाखेत अनेक संशोधनांमध्ये असे दिसून आले आहे की माणूस जेव्हा वर्तमान क्षणाची जाणीव ठेवतो, तेव्हा त्याचे मानसिक आरोग्य अधिक मजबूत राहते. सतत भविष्याची चिंता किंवा भूतकाळाची खंत यामुळे मेंदूवर ताण वाढतो. पण “आज” कडे लक्ष दिल्यास मन स्थिर होऊ लागते. आपण अजूनही प्रयत्न करू शकतो, नवीन निर्णय घेऊ शकतो, नात्यांमध्ये बदल करू शकतो, चुका सुधारू शकतो, हे समजणं माणसाला आशा देतं.
अनेकदा लोक स्वतःच्या आयुष्याची तुलना इतरांशी करतात. सोशल मीडियावर दुसऱ्यांचे यश, आनंद, प्रवास, पैसे किंवा नाती पाहून स्वतःचं आयुष्य अपूर्ण वाटू लागतं. पण मानसशास्त्रात याला “Social Comparison” म्हणतात. सतत तुलना केल्याने आत्मविश्वास कमी होतो आणि स्वतःबद्दल असमाधान वाढतं. कारण आपण दुसऱ्यांच्या आयुष्यातील फक्त चांगला भाग पाहतो, संघर्ष नाही. त्यामुळे स्वतःच्या आयुष्याकडे कृतज्ञतेने पाहणं खूप महत्त्वाचं ठरतं. आज आपण जिवंत आहोत, काहीतरी शिकत आहोत, अनुभव घेत आहोत, हेच मोठं आहे.
काही लोकांना वाटतं की त्यांनी आयुष्यात खूप चुका केल्या आहेत आणि आता उशीर झाला आहे. पण मेंदूविषयीच्या संशोधनात “Neuroplasticity” ही संकल्पना खूप महत्त्वाची मानली जाते. याचा अर्थ मेंदू आयुष्यभर बदलू शकतो. नवीन सवयी, नवीन विचारपद्धती आणि नवीन अनुभवांमुळे मेंदू स्वतःला पुन्हा तयार करू शकतो. म्हणजेच माणूस कोणत्याही वयात बदलू शकतो. म्हणूनच “आता काही उपयोग नाही” हा विचार वैज्ञानिकदृष्ट्या पूर्णपणे खरा नाही.
अनेकदा मानसिक थकवा, नैराश्य किंवा चिंता यामुळे माणूस जीवनातील चांगल्या गोष्टी पाहणं विसरतो. त्याला प्रत्येक गोष्ट अंधारासारखी वाटते. अशा वेळी मानसोपचारतज्ज्ञ लोकांना छोट्या गोष्टींमध्ये अर्थ शोधायला मदत करतात. सकाळचा सूर्य, शांत झोप, एखाद्या व्यक्तीचं प्रेम, गरम चहा, स्वतःसाठी मिळालेला थोडा वेळ, हे सर्व जीवनाचे छोटे पण महत्त्वाचे अनुभव असतात. संशोधन सांगते की कृतज्ञतेची सवय मानसिक आरोग्य सुधारते आणि ताण कमी करण्यास मदत करते.
आपण सतत एखाद्या मोठ्या आनंदाच्या प्रतीक्षेत असतो. पण आयुष्य हे मोठ्या क्षणांपेक्षा छोट्या क्षणांनी जास्त बनलेलं असतं. एखाद्या दिवशी मन मोकळं हसणं, कोणाशी प्रामाणिकपणे बोलणं, शांतपणे चालणं, स्वतःला समजून घेणं, हे देखील जीवनाचं सौंदर्य आहे. मानसशास्त्र सांगते की आनंद हा कायम टिकणारा स्थिर अनुभव नसतो. तो क्षणोक्षणी बदलत असतो. त्यामुळे प्रत्येक दिवसात छोट्या आनंदांना ओळखणं गरजेचं असतं.
बर्याच लोकांच्या मनात सतत भीती असते की “जर अपयश आलं तर?”, “लोक काय म्हणतील?”, “मी पुरेसा चांगला नाही.” पण Acceptance and Commitment Therapy या उपचारपद्धतीमध्ये एक महत्त्वाचा विचार सांगितला जातो. भीती पूर्णपणे संपेपर्यंत थांबू नका. भीतीसोबतही जगता येतं आणि पुढे जाता येतं. कारण धैर्य म्हणजे भीती नसणं नाही, तर भीती असूनही पाऊल टाकणं.
काहीवेळा जीवनात इतक्या अडचणी येतात की माणूस पूर्णपणे तुटल्यासारखा वाटतो. नाती तुटतात, आर्थिक समस्या येतात, अपेक्षा मोडतात, विश्वासघात होतो. पण Resilience म्हणजेच मानसिक लवचिकता यावरील संशोधन दाखवते की अनेक लोक मोठ्या संकटांनंतरही पुन्हा उभे राहू शकतात. माणसामध्ये स्वतःला सावरण्याची क्षमता नैसर्गिकरित्या असते. कधी मित्र, कधी कुटुंब, कधी थेरपी, तर कधी स्वतःचा अनुभव माणसाला परत जगायला शिकवतो.
“शुभमुहूर्त” ही संकल्पना अनेकदा बाह्य गोष्टींशी जोडली जाते. पण मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीने पाहिल्यास सर्वात मोठा शुभमुहूर्त म्हणजे जाणीव. ज्या क्षणी माणूस स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहतो, स्वतःच्या भावना स्वीकारतो आणि बदलाची तयारी ठेवतो, तो क्षण खूप महत्त्वाचा असतो. आयुष्य बदलण्यासाठी नवीन वर्ष, सोमवार किंवा एखादी खास तारीख आवश्यक नसते. निर्णय घेण्यासाठी “आज” पुरेसा असतो.
आपण जिवंत आहोत याचा अर्थ अजूनही संधी आहेत. अजूनही आपण प्रेम करू शकतो, शिकू शकतो, बदलू शकतो, कोणाचं जीवन चांगलं करू शकतो आणि स्वतःचंही जीवन नव्याने घडवू शकतो. श्वास सुरू आहे म्हणजे आशा संपलेली नाही. त्यामुळे आयुष्य परिपूर्ण होण्याची वाट पाहू नका. कारण जीवन सुरू करण्यासाठी, स्वतःला स्वीकारण्यासाठी आणि पुन्हा उभं राहण्यासाठी आजपेक्षा चांगला शुभमुहूर्त दुसरा कोणताच नाही.
धन्यवाद.