आपण चांगले माणूस असावे, इतरांना मदत करावी, कोणाचे मन दुखवू नये, अशी शिकवण लहानपणापासून मिळत असते. त्यामुळे अनेक जण नकळत अशी सवय लावून घेतात की, “समोरच्याला काय वाटेल?” हा प्रश्न स्वतःच्या भावनांपेक्षा मोठा होतो. कुणी मदत मागितली तर स्वतःकडे वेळ नसतानाही हो म्हणायचे, कुणी नाराज झाले तर लगेच स्वतःची चूक नसतानाही माफी मागायची, घरात वाद होऊ नये म्हणून स्वतःचे मत बाजूला ठेवायचे आणि प्रत्येकाला खूश ठेवण्यासाठी सतत स्वतःमध्ये बदल करत राहायचे. सुरुवातीला ही व्यक्ती समजूतदार, प्रेमळ आणि सहकार्य करणारी वाटू शकते. पण हीच सवय सतत सुरू राहिली तर त्याची किंमत व्यक्तीला मानसिक आणि भावनिक पातळीवर मोजावी लागू शकते.
मानसशास्त्रामध्ये people-pleasing हा शब्द अशा वर्तनासाठी वापरला जातो, ज्यामध्ये व्यक्ती स्वतःच्या गरजा, भावना किंवा मर्यादांपेक्षा इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याला जास्त महत्त्व देते. प्रत्येक वेळी इतरांना मदत करणे किंवा चांगले वागणे म्हणजे people-pleasing नाही. फरक असा आहे की, आपण मदत स्वेच्छेने करतोय की समोरची व्यक्ती नाराज होईल या भीतीने करतोय? हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. उदाहरणार्थ, मित्राने शनिवारी एखाद्या कामासाठी मदत मागितली. तुम्हाला खरोखर वेळ आहे आणि तुम्हाला मदत करायला आवडते, तर मदत करणे निरोगी वर्तन आहे. पण तुमच्यावर आधीच कामाचा ताण आहे, विश्रांतीची गरज आहे, तरीही “नाही म्हटलं तर तो माझ्यावर रागावेल” म्हणून हो म्हणत असाल, तर इथे समस्या सुरू होते.
प्रत्येकाला खुश ठेवणे शक्यच नसते
सर्वात आधी एक साधं वास्तव स्वीकारायला हवं: आपण जगातील प्रत्येक व्यक्तीला कायम खूश ठेवू शकत नाही. तुमचा एखादा निर्णय एका व्यक्तीला योग्य वाटेल, तर दुसऱ्याला तो चुकीचा वाटू शकतो. तुम्ही शांत राहिलात तर कुणाला तुम्ही अहंकारी वाटू शकता आणि जास्त बोललात तर कुणाला तुम्ही बडबडे वाटू शकता. तुम्ही स्वतःसाठी वेळ काढला तर कुणी तुम्हाला स्वार्थी म्हणू शकते. त्यामुळे प्रत्येकाच्या अपेक्षेनुसार स्वतःला बदलत राहणे म्हणजे स्वतःची ओळख हळूहळू गमावण्यासारखे होऊ शकते.
समजा, ऑफिसमध्ये एक कर्मचारी प्रत्येकाचे काम करून देतो. सहकाऱ्याला रिपोर्ट तयार करून देणे, दुसऱ्याचे काम पूर्ण करणे, वरिष्ठांनी अतिरिक्त काम दिले तरी “हो सर” म्हणणे, सुट्टीच्या दिवशी फोन आला तरी काम करणे, अशी त्याची सवय झाली आहे. काही काळानंतर लोकांना त्याची मदत ही मदत न वाटता त्याची जबाबदारी वाटू लागते. जेव्हा तो पहिल्यांदा “आज मला शक्य नाही” म्हणतो, तेव्हा काही लोक नाराज होतात. त्याला वाटते, “मी एवढं सगळं केलं, आता एकदा नाही म्हटलं म्हणून हे लोक माझ्यावर नाराज झाले.” इथे लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे समस्या त्याच्या एका “नाही”मध्ये नसते; समस्या अनेक वर्षे स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट न करण्यात असते.
सतत होकार देण्याची किंमत काय असते?
सतत इतरांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे व्यक्ती स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करू लागते. “मला काय हवं आहे?” यापेक्षा “इतरांना काय हवं आहे?” हा प्रश्न सतत डोक्यात असतो. परिणामी मानसिक थकवा वाढू शकतो. एखाद्या व्यक्तीला दिवसभर अनेक लोकांच्या अपेक्षा पूर्ण केल्यासारखे वाटते, पण रात्री स्वतःसाठी काहीच केले नाही याची जाणीव होते.
याचा परिणाम चिडचिड, नाराजी, अपराधीपणा आणि भावनिक थकवा यांसारख्या अनुभवांमध्ये दिसू शकतो. काही लोक बाहेरून शांत दिसतात, पण मनात सतत विचार सुरू असतात. “मी हे का केलं?”, “माझं कोणी समजून घेत नाही”, “सगळे माझ्याकडूनच अपेक्षा का ठेवतात?” असे विचार वाढतात. विशेषतः स्वतःच्या भावना सतत दाबून ठेवण्याची सवय असेल तर मनात साचलेली नाराजी एखाद्या छोट्या प्रसंगात अचानक बाहेर पडू शकते.
उदाहरणार्थ, एखादी आई घरातील प्रत्येकाची काळजी घेते. मुलांची कामे, पतीची कामे, घरातील इतर जबाबदाऱ्या, पाहुण्यांची व्यवस्था, सगळं ती करते. कुणी विचारलं, “तुला थकवा येतोय का?” तर ती म्हणते, “नाही, मला सवय आहे.” पण वर्षानुवर्षे स्वतःच्या गरजा मागे टाकल्यानंतर एक दिवस एखाद्या छोट्या गोष्टीवर तिचा मोठा राग येतो. कुटुंबाला वाटते, “एवढ्याशा कारणावरून एवढा राग का?” पण तो राग त्या एका घटनेचा नसतो. तो अनेक वर्षे व्यक्त न झालेल्या भावनांचा परिणाम असू शकतो.
लोक तुमच्या चांगुलपणाचा गैरफायदा घेऊ शकतात
सर्व लोक वाईट हेतूने तुमचा वापर करतात असे नाही. पण जेव्हा एखादी व्यक्ती सतत उपलब्ध असते, प्रत्येक विनंतीला हो म्हणते आणि स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट करत नाही, तेव्हा काही लोक नकळत तिच्याकडून जास्त अपेक्षा करू लागतात. मानसशास्त्रीयदृष्ट्या आपल्या वर्तनातून आपण इतरांना आपल्या मर्यादांबद्दल संकेत देत असतो.
तुम्ही प्रत्येक वेळी कामाच्या वेळेनंतर फोन उचलला, तर लोकांना वाटू शकते की तुम्ही त्या वेळेतही उपलब्ध असता. तुम्ही प्रत्येक वेळी मित्राचे काम स्वतःच्या कामापेक्षा आधी केले, तर त्याला तुमच्या वेळेची किंमत कदाचित जाणवणार नाही. म्हणूनच चांगले असणे आणि स्वतःला सतत उपलब्ध ठेवणे यात फरक आहे.
“नाही” म्हणताना अपराधी का वाटते?
People-pleasing करणाऱ्या अनेक व्यक्तींना “नाही” हा छोटासा शब्द बोलतानाही अपराधी वाटतो. यामागे नकार मिळण्याची भीती, संघर्षाची भीती, नातं तुटण्याची भीती किंवा “चांगला माणूस म्हणजे सगळ्यांना मदत करणारा” अशी खोलवर रुजलेली धारणा असू शकते.
समजा, तुमचा मित्र तुम्हाला रात्री उशिरा भेटायला बोलावतो. तुम्हाला दुसऱ्या दिवशी सकाळी महत्त्वाचे काम आहे. तरी तुम्ही म्हणता, “ठीक आहे, येतो.” कारण तुम्हाला भीती वाटते की नकार दिला तर तो म्हणेल, “तुला आता मैत्रीची किंमत नाही.” अशा वेळी तुम्ही मित्राला खूश केले असले तरी स्वतःच्या गरजेविरुद्ध निर्णय घेतला आहे.
हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की समोरची व्यक्ती तुमच्या “नाही”मुळे नाराज झाली, तर त्याचा अर्थ तुमचे “नाही” चुकीचे आहे असे होत नाही. दुसऱ्या व्यक्तीची भावना समजून घेणे आणि तिच्या भावनेची पूर्ण जबाबदारी घेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
सतत मान्यता मिळवण्याची गरज वाढू शकते
जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या निर्णयावर विश्वास कमी असतो, तेव्हा आपण बाहेरून मिळणाऱ्या मान्यतेवर अधिक अवलंबून राहू शकतो. “लोक माझ्याबद्दल काय म्हणतील?”, “सगळ्यांना माझं काम आवडलं का?”, “तो माझ्यावर नाराज तर नाही ना?” असे प्रश्न वारंवार मनात येऊ शकतात.
उदाहरणार्थ, तुम्ही एखादा निर्णय घेतल्यानंतर पाच वेगवेगळ्या व्यक्तींना फोन करून त्यांचे मत विचारता. चार जणांनी निर्णय योग्य म्हटला तरी पाचव्या व्यक्तीने विरोध केला की तुमचा आत्मविश्वास डळमळतो. याचा अर्थ तुम्ही निर्णय स्वतःच्या मूल्यांवर न घेता इतरांच्या प्रतिक्रियांवर आधारित घेत आहात.
निरोगी आत्मविश्वास म्हणजे प्रत्येकाला आपला निर्णय आवडेल याची खात्री असणे नव्हे. आपला निर्णय काही लोकांना आवडणार नाही हे स्वीकारूनही योग्य वाटणाऱ्या गोष्टीवर ठाम राहता येणे, हा आत्मविश्वासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
स्वतःच्या गरजा ओळखणे स्वार्थीपणा नाही
अनेकांना स्वतःसाठी वेळ काढताना अपराधी वाटते. “मी आराम केला तर बाकीचे काम कोण करणार?”, “मी माझ्यासाठी पैसे खर्च केले तर लोक काय म्हणतील?”, “मला थोडा वेळ एकटं राहायचं आहे असं सांगितलं तर समोरच्याला वाईट वाटेल का?” असे प्रश्न त्यांना त्रास देतात.
पण स्वतःच्या गरजा ओळखणे म्हणजे स्वार्थी होणे नाही. झोप, विश्रांती, वैयक्तिक वेळ, मानसिक शांतता, स्वतःची मतं आणि स्वतःच्या मर्यादा या देखील मानवी गरजा आहेत. इतरांची काळजी घेताना स्वतःची पूर्णपणे उपेक्षा करणे हे दीर्घकाळ टिकणारे मॉडेल नाही.
मग बदल कसा करायचा?
सगळ्यात आधी प्रत्येक विनंतीला लगेच उत्तर देणे थांबवा. कुणी काही काम सांगितले तर लगेच “हो” म्हणण्याऐवजी, “मी पाहून सांगतो”, “माझ्याकडे वेळ आहे का ते तपासतो”, किंवा “मला विचार करून उत्तर द्यावं लागेल” असे म्हणता येते. यामुळे निर्णय घेण्यासाठी तुम्हाला थोडी मानसिक जागा मिळते.
दुसरे म्हणजे छोट्या गोष्टींमध्ये “नाही” म्हणण्याचा सराव करा. सुरुवातीला कठीण वाटेल. अपराधीपणाची भावना येईल. पण अपराधी वाटणे म्हणजे आपण चुकीचे वागलो असे नसते. नवीन सीमा तयार करताना मनाला अस्वस्थ वाटू शकते, कारण आपण जुन्या पद्धतीपासून वेगळे वागत असतो.
तिसरे म्हणजे स्वतःला एक प्रश्न विचारा: “मी हे खरंच करायचं आहे म्हणून करतोय की समोरची व्यक्ती नाराज होऊ नये म्हणून?” या एका प्रश्नामुळे तुमच्या अनेक निर्णयांमागची खरी प्रेरणा समोर येऊ शकते.
आणि शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट. तुम्ही प्रत्येकाला खुश ठेवण्यासाठी जन्माला आलेले नाही. चांगला माणूस असणे म्हणजे प्रत्येक मागणी मान्य करणे नव्हे. चांगुलपणासोबत सीमा असणेही आवश्यक आहे. मदत करा, प्रेम करा, सहकार्य करा; पण स्वतःच्या मनाचा आवाज पूर्णपणे बंद करून नाही.
कारण प्रत्येक वेळी दुसऱ्यांना खूश करण्यासाठी स्वतःला मागे टाकत गेलात, तर कदाचित काही काळ तुम्हाला सगळ्यांची पसंती मिळेल; पण हळूहळू स्वतःचीच पसंती गमावण्याचा धोका निर्माण होतो. नात्यांमध्ये प्रेम आवश्यक आहे, पण निरोगी मर्यादा देखील तितक्याच आवश्यक आहेत.
धन्यवाद.