अनेक लोकांच्या आयुष्यात एक असं दुःख असतं, जे ते कोणालाही सांगू शकत नाहीत. बाहेरून ते सामान्य दिसतात, हसतात, काम करतात, लोकांमध्ये मिसळतात. पण आतून मात्र ते सतत काहीतरी दाबून ठेवत असतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर हे दाबलेलं दुःखच अनेक मानसिक समस्यांचं मूळ ठरू शकतं. कारण दुःख व्यक्त न होणं म्हणजे मनाला सतत भार वाहत राहावा लागणं.
संशोधन सांगतं की, माणूस सामाजिक प्राणी आहे. त्याला भावना व्यक्त करण्याची गरज असते. जेव्हा एखादी व्यक्ती तिचं दुःख, भीती, अपमान, अपराधीपणा किंवा आतल्या वेदना कोणाशीच शेअर करू शकत नाही, तेव्हा त्या भावना मनाच्या आत खोलवर साचू लागतात. सुरुवातीला व्यक्ती स्वतःला समजावते की “मी ठीक आहे”, “हे विसरून जाईल”, “कोणाला सांगून काही उपयोग नाही.” पण हळूहळू हेच दुःख मनावर ताण निर्माण करतं.
काही लोकांना वाटतं की, आपलं दुःख सांगितलं तर लोक आपल्याला कमजोर समजतील. काहींना भीती असते की समोरचा न्याय करेल. तर काहींना वाटतं की आपल्या वेदना कोणी समजूनच घेणार नाही. विशेषतः पुरुषांमध्ये हे जास्त दिसून येतं. लहानपणापासून “रडायचं नाही”, “मजबूत राहायचं” अशा गोष्टी ऐकत वाढलेले अनेक पुरुष मोठे झाल्यावर भावना व्यक्त करण्यात अडचण अनुभवतात. पण भावना दाबून ठेवणं म्हणजे त्या संपणं नाही. त्या आतमध्येच फिरत राहतात.
मानसशास्त्रात याला “Emotional Suppression” म्हणजे भावनांना दाबून ठेवणं असं म्हटलं जातं. अनेक अभ्यासांमध्ये असं दिसून आलं आहे की सतत भावना दाबणाऱ्या व्यक्तींमध्ये चिंता, नैराश्य, राग, झोपेच्या समस्या आणि शारीरिक तक्रारी जास्त आढळतात. कारण मन आणि शरीर एकमेकांशी जोडलेले असतात. जे दुःख शब्दांमध्ये बाहेर पडत नाही, ते कधी थकवा बनून, कधी डोकेदुखी बनून, तर कधी चिडचिड बनून बाहेर पडतं.
सगळ्यात मोठी समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा व्यक्तीला स्वतःलाच तिचं दुःख समजेनासं होतं. ती सतत शांत राहते, पण आतून रिकामी वाटत राहते. काही लोक अचानक लोकांपासून दूर जाऊ लागतात. काहींना एकटेपणा आवडू लागतो. काही जण सोशल मीडियावर खूप सक्रिय दिसतात, पण प्रत्यक्ष आयुष्यात मात्र कुणाशीही मन मोकळं करत नाहीत. कारण त्यांना आतून सतत वाटत असतं की “माझं खरं दुःख कोणी समजू शकत नाही.”
संशोधनानुसार, जे लोक भावना योग्य पद्धतीने व्यक्त करतात, त्यांची मानसिक सहनशक्ती जास्त चांगली असते. याचा अर्थ सतत रडणं किंवा प्रत्येक गोष्ट सगळ्यांना सांगणं असा नाही. पण कमीत कमी एका विश्वासू व्यक्तीकडे मन मोकळं करता येणं मानसिक आरोग्यासाठी खूप महत्त्वाचं असतं. जेव्हा आपल्याला कोणीतरी न जज करता ऐकतं, तेव्हा मेंदूमधील ताण कमी होण्यास मदत होते. त्यामुळे मन हलकं वाटू लागतं.
काही वेळा दुःख सांगता न येण्यामागे भूतकाळातील अनुभवही कारणीभूत असतात. एखाद्याने पूर्वी आपलं मन मोकळं केलं असेल आणि त्याची थट्टा झाली असेल, विश्वासघात झाला असेल किंवा त्याच्या भावनांकडे दुर्लक्ष झालं असेल, तर ती व्यक्ती पुन्हा कोणावर विश्वास ठेवायला घाबरते. अशा लोकांमध्ये “मी एकटाच सगळं सहन करेन” अशी मानसिकता तयार होते. पण सतत एकट्याने सगळं सहन करणं व्यक्तीला आतून कमकुवत करू लागतं.
आजच्या काळात आणखी एक मोठी समस्या म्हणजे लोक बाहेरून आनंदी दिसण्याचा खूप प्रयत्न करतात. सोशल मीडियावर हसरे फोटो, आनंदी क्षण आणि यश दाखवलं जातं. त्यामुळे अनेकांना वाटतं की बाकी सगळे आनंदी आहेत आणि फक्त आपणच दुःखी आहोत. यामुळे व्यक्ती आणखी एकटी पडते. ती स्वतःच्या भावना लपवू लागते. पण वास्तव हे आहे की प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात काही ना काही न सांगता येणारं दुःख असतंच.
मानसशास्त्र सांगतं की दुःख कमी करण्याची पहिली पायरी म्हणजे त्याला स्वीकारणं. “हो, मला त्रास होतो आहे”, “मी आतून ठीक नाही” हे स्वतःला मान्य करणं खूप गरजेचं असतं. अनेक लोक फक्त हे स्वीकारत नाहीत म्हणूनच अधिक ताणाखाली जातात. भावना मान्य केल्यावरच त्यावर काम करता येतं.
मन मोकळं करण्यासाठी प्रत्येक वेळी एखादी व्यक्तीच लागते असं नाही. काही लोक डायरी लिहितात, काही जण चित्र काढतात, काही संगीत ऐकतात, तर काही ध्यान किंवा प्रार्थनेचा आधार घेतात. मानसशास्त्रीय संशोधनात “Expressive Writing” वर खूप अभ्यास झाले आहेत. त्यात असं दिसून आलं की आपल्या भावना लिहून काढल्याने मनावरील ताण कमी होऊ शकतो. कारण भावना शब्दांमध्ये उतरल्या की त्या थोड्या स्पष्ट होतात.
तरीही काही दुःख इतकं खोल असतं की त्यासाठी व्यावसायिक मदतीची गरज भासू शकते. जर एखादी व्यक्ती सतत निराश वाटत असेल, स्वतःला वेगळं ठेवत असेल, झोप-भूक बदलली असेल किंवा आयुष्याबद्दल आशा कमी झाली असेल, तर मानसोपचार तज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाशी बोलणं गरजेचं ठरू शकतं. मदत मागणं ही कमजोरी नसून स्वतःची काळजी घेण्याची प्रक्रिया आहे.
खरं पाहिलं तर, माणसाला दुःख पूर्णपणे टाळता येत नाही. पण ते एकट्याने वाहायचं की कोणाच्या आधाराने हलकं करायचं, हे महत्त्वाचं असतं. अनेक वेळा फक्त कोणीतरी शांतपणे ऐकून घेतलं तरी मनाला मोठा आधार मिळतो. कारण काही जखमा शब्दांनी भरत नाहीत, पण समजून घेणाऱ्या उपस्थितीने मात्र हलक्या होतात.
कोणालाही सांगता न येणारं दुःख ही फक्त भावना नाही, तर ती एक मानसिक लढाई असते. बाहेरून शांत दिसणाऱ्या अनेक लोकांच्या मनात ही लढाई सुरू असते. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीकडे थोड्या संवेदनशीलतेने पाहणं गरजेचं आहे. कधी कधी एखाद्या व्यक्तीला सल्ल्याची गरज नसते, तिला फक्त कोणीतरी मनापासून ऐकणारा माणूस हवा असतो.
धन्यवाद.