पालकांच्या अपेक्षांचा मुलांच्या आत्मविश्वासावर होणारा परिणाम हा आजच्या काळातील अत्यंत महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय विषय आहे. प्रत्येक पालकाला आपल्या मुलाने यशस्वी व्हावे, चांगले शिक्षण घ्यावे, समाजात नाव कमवावे असे वाटते. या अपेक्षा नैसर्गिक असतात. पण जेव्हा या अपेक्षा अती वाढतात किंवा मुलांच्या क्षमतेपेक्षा जास्त होतात, तेव्हा त्याचा परिणाम मुलांच्या आत्मविश्वासावर होऊ लागतो.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की, मुलांचा आत्मविश्वास हा त्यांच्या बालपणीच्या अनुभवांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतो. विशेषतः पालकांकडून मिळणारे प्रेम, प्रोत्साहन, स्वीकार आणि संवाद हे मुलांच्या मनाचा पाया मजबूत करतात. पण सतत तुलना, दबाव, टीका किंवा “तू अजून चांगलं करू शकतोस” यासारख्या वाक्यांचा अति वापर मुलांना आतून कमकुवत करू शकतो.
अनेक घरांमध्ये मुलांना लहानपणापासूनच ठराविक अपेक्षांच्या चौकटीत वाढवले जाते. काही पालकांना मुलाने डॉक्टर व्हावे असे वाटते, काहींना इंजिनिअर, तर काहींना सरकारी अधिकारी. पण प्रत्येक मुलाची आवड, क्षमता आणि व्यक्तिमत्त्व वेगळे असते. जेव्हा मुलांच्या नैसर्गिक आवडींकडे दुर्लक्ष केले जाते आणि फक्त पालकांच्या अपेक्षांना महत्त्व दिले जाते, तेव्हा मुलं स्वतःबद्दल शंका घेऊ लागतात.
मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्स यांच्या मते, मुलांना “Unconditional Positive Regard” म्हणजेच कोणत्याही अटींशिवाय स्वीकार मिळणे खूप गरजेचे असते. जर मुलांना असे वाटले की “मी फक्त चांगले मार्क्स मिळवले तरच आई-वडिलांना आवडेन”, तर त्यांच्या मनात भीती निर्माण होते. ते स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वापेक्षा कामगिरीला महत्त्व देऊ लागतात. यामुळे आत्मविश्वास हळूहळू कमी होतो.
भारतातील अनेक संशोधनांमध्ये असे आढळले आहे की, शैक्षणिक दबावामुळे अनेक मुलांमध्ये Anxiety, Stress आणि Low Self-Esteem वाढत आहे. विशेषतः बोर्ड परीक्षा, स्पर्धा परीक्षा आणि करिअर निवडीच्या काळात मुलांवर मोठा मानसिक ताण येतो. काही मुलं अपयश आल्यावर स्वतःला पूर्णपणे अयोग्य समजू लागतात. कारण त्यांना वाटते की ते पालकांच्या अपेक्षांवर उतरले नाहीत.
पालक नकळतपणे तुलना देखील करतात. “शेजारचा मुलगा पहिला आला”, “तुझी बहीण किती हुशार आहे”, “तू इतका मागे का?” अशा वाक्यांचा मुलांच्या मनावर खोल परिणाम होतो. तुलना केल्यामुळे मुलांना स्वतःची किंमत कमी वाटू लागते. त्यांना वाटते की ते कधीच पुरेसे चांगले नाहीत. अशा परिस्थितीत मुलं प्रयत्न करणेही कमी करतात.
काही मुलं पालकांना खुश ठेवण्यासाठी स्वतःच्या भावना दाबतात. त्यांना नको असलेले विषय शिकतात, न आवडणाऱ्या क्षेत्रात करिअर करतात किंवा सतत स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. बाहेरून ते यशस्वी दिसू शकतात, पण आतून ते तणाव, भीती आणि असुरक्षिततेने भरलेले असतात. अशा मुलांमध्ये पुढे जाऊन Anxiety Disorders किंवा Depression सारख्या समस्या वाढण्याची शक्यता असते.
याउलट, ज्या घरांमध्ये मुलांना प्रोत्साहन दिले जाते, चुका करण्याची मुभा दिली जाते आणि प्रयत्नांचे कौतुक केले जाते, त्या मुलांचा आत्मविश्वास जास्त मजबूत असतो. अशा मुलांना अपयश आले तरी ते स्वतःला संपलेले समजत नाहीत. ते पुन्हा प्रयत्न करण्याची हिंमत ठेवतात.
स्टॅनफर्ड विद्यापीठातील मानसशास्त्रज्ञ कॅरोल ड्वेक यांनी “Growth Mindset” ही संकल्पना मांडली. त्यांच्या संशोधनानुसार, ज्या मुलांचे फक्त बुद्धिमत्तेसाठी कौतुक केले जाते, ती मुलं अपयशाला घाबरतात. पण ज्या मुलांच्या मेहनतीचे आणि प्रयत्नांचे कौतुक केले जाते, ती मुलं अधिक आत्मविश्वासाने शिकतात. म्हणजेच “तू हुशार आहेस” यापेक्षा “तू खूप प्रयत्न केलेस” हे वाक्य अधिक प्रभावी ठरते.
पालकांनी हे समजून घेणे गरजेचे आहे की, प्रत्येक मुलाची गती वेगळी असते. काही मुलं अभ्यासात चांगली असतात, काही कला, क्रीडा किंवा संवादकौशल्यात पुढे असतात. मुलांना फक्त गुणांवर मोजणे चुकीचे आहे. कारण जीवनातील यश हे केवळ मार्क्सवर ठरत नाही.
आज सोशल मीडियामुळेही पालकांच्या अपेक्षा वाढताना दिसतात. इतर मुलांचे यश पाहून अनेक पालक स्वतःच्या मुलांकडून अधिक अपेक्षा ठेवू लागतात. पण प्रत्येक घराची परिस्थिती, प्रत्येक मुलाचे मानसिक आरोग्य आणि क्षमता वेगळी असते. सतत परफॉर्म करण्याच्या दबावामुळे मुलं भावनिकदृष्ट्या थकू शकतात.
पालकांनी मुलांशी मोकळा संवाद ठेवणे खूप महत्त्वाचे आहे. मुलांना विचारणे गरजेचे आहे की त्यांना काय आवडते, त्यांना कोणत्या गोष्टीत आनंद मिळतो आणि त्यांना कोणत्या गोष्टीची भीती वाटते. जेव्हा मुलांना ऐकले जाते, तेव्हा त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो.
मुलांनी चुका केल्या तर त्यांना अपमानित करण्याऐवजी त्यातून शिकवणे गरजेचे आहे. कारण चुका हा शिकण्याचा भाग आहे. सतत परिपूर्णतेची अपेक्षा मुलांच्या मनावर ताण निर्माण करते. परिपूर्ण नसतानाही आपण स्वीकारले जातो, ही भावना मुलांच्या मानसिक आरोग्यासाठी खूप महत्त्वाची असते.
पालकांनी स्वतःच्या अपूर्ण स्वप्नांचा भार मुलांवर टाकू नये. अनेकदा पालकांना जे करता आले नाही, ते मुलांनी करावे अशी अपेक्षा असते. पण मुलं ही स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असतात. त्यांना स्वतःचे निर्णय घेण्याची आणि स्वतःची ओळख निर्माण करण्याची संधी मिळायला हवी.
शेवटी, पालकांच्या अपेक्षा चुकीच्या नाहीत. पण त्या अपेक्षांमध्ये समजूतदारपणा, प्रेम आणि स्वीकार असणे गरजेचे आहे. मुलांना सतत दडपणाखाली ठेवून यश मिळवता येईल, पण मजबूत आत्मविश्वास निर्माण करता येत नाही. आत्मविश्वास तेव्हाच वाढतो जेव्हा मुलांना वाटते की, “मी जसा आहे तसा स्वीकारला जातो.”
मुलांना यशस्वी बनवण्यापेक्षा त्यांना मानसिकदृष्ट्या मजबूत बनवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण आत्मविश्वास असलेले मूल जीवनातील अपयश, संघर्ष आणि बदल यांना अधिक चांगल्या प्रकारे सामोरे जाऊ शकते. आणि अशाच मुलांमधून पुढे जाऊन आनंदी, संतुलित आणि भावनिकदृष्ट्या सक्षम व्यक्तिमत्त्व तयार होते.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
