भांडण हा मानवी नात्यांचा एक भाग आहे. मतभेद होणे स्वाभाविक आहे. परंतु प्रत्येक व्यक्तीने प्रत्येक परिस्थितीत भांडण करणे योग्य असतेच असे नाही. मानसशास्त्र सांगते की काही लोकांच्या स्वभावामुळे, मानसिक अवस्थेमुळे किंवा परिस्थितीमुळे भांडण त्यांच्यासाठी अधिक नुकसानकारक ठरू शकते. अशा वेळी वाद जिंकण्यापेक्षा मनःशांती जपणे अधिक महत्त्वाचे असते.
संशोधनातून असे दिसून आले आहे की सततचे वाद, तणाव आणि संघर्ष यामुळे मानसिक तसेच शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे काही व्यक्तींनी विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते.
१. खूप भावनिक होणाऱ्या व्यक्तींनी
काही लोक अतिशय संवेदनशील असतात. कोणी काही बोलले की ते मनाला लावून घेतात. अशा व्यक्ती भांडणाच्या वेळी भावनांच्या भरात काहीतरी बोलून जातात किंवा स्वतःच जास्त दुखावल्या जातात.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, तीव्र भावना असताना मेंदूचा विचारपूर्वक निर्णय घेणारा भाग कमी प्रभावीपणे काम करतो. त्यामुळे व्यक्ती चुकीचे निर्णय घेऊ शकते.
अशा लोकांनी भांडण करण्याऐवजी थोडा वेळ शांत राहणे, खोल श्वास घेणे आणि नंतर संवाद साधणे अधिक फायदेशीर ठरते.
२. खूप तणावाखाली असलेल्या व्यक्तींनी
जर एखादी व्यक्ती आधीच आर्थिक, कौटुंबिक किंवा कामाच्या तणावात असेल, तर भांडण तिचा तणाव आणखी वाढवू शकते.
संशोधन सांगते की जास्त तणावामुळे शरीरात कॉर्टिसोल नावाचे हार्मोन वाढते. त्याचा परिणाम झोप, स्मरणशक्ती आणि भावनिक संतुलनावर होतो.
अशा परिस्थितीत वाद घालण्याऐवजी स्वतःला स्थिर करणे अधिक महत्त्वाचे असते.
३. ज्यांना रागावर नियंत्रण ठेवता येत नाही
काही लोकांना राग आल्यावर स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे कठीण जाते. ते मोठ्याने बोलतात, अपमानास्पद शब्द वापरतात किंवा नंतर पश्चात्ताप होईल अशा गोष्टी करतात.
मानसशास्त्रात याला “इम्पल्स कंट्रोल” म्हणजेच आवेग नियंत्रणाशी संबंधित समस्या मानले जाते.
अशा व्यक्तींनी भांडणात पडण्याऐवजी त्या ठिकाणाहून काही काळ दूर जाणे, पाणी पिणे किंवा शांत होण्यासाठी वेळ घेणे चांगले.
४. मानसिकदृष्ट्या थकलेल्या व्यक्तींनी
सततची जबाबदारी, कामाचा ताण किंवा कौटुंबिक समस्या यामुळे मानसिक थकवा येऊ शकतो.
जेव्हा मन थकलेले असते तेव्हा व्यक्ती छोट्या गोष्टींवरही चिडू शकते. अशा वेळी झालेले भांडण बहुतेक वेळा समस्येचे समाधान करत नाही, उलट नात्यांमध्ये अंतर वाढवते.
संशोधनानुसार मानसिक थकवा निर्णयक्षमता कमी करतो आणि नकारात्मक प्रतिक्रिया वाढवतो.
५. ज्यांना नाते टिकवायचे आहे
प्रत्येक मतभेदासाठी भांडण करणे आवश्यक नसते. काही वेळा नाते महत्त्वाचे असते आणि मुद्दा छोटा असतो.
यशस्वी वैवाहिक नात्यांवरील संशोधनात असे दिसून आले आहे की आनंदी जोडपी प्रत्येक मतभेदाला युद्ध बनवत नाहीत. ते संवाद, समजून घेणे आणि तडजोड यांना प्राधान्य देतात.
जर तुमच्यासाठी नाते महत्त्वाचे असेल, तर प्रत्येक गोष्ट सिद्ध करण्यापेक्षा समोरच्या व्यक्तीला समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
६. कमी आत्मविश्वास असलेल्या व्यक्तींनी
कमी आत्मविश्वास असलेल्या व्यक्तींना भांडणानंतर स्वतःबद्दल अधिक वाईट वाटू शकते. ते वारंवार स्वतःलाच दोष देतात.
अशा लोकांना वादानंतर अनेक दिवस अपराधीपणा, चिंता किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते.
त्यांनी स्वतःची बाजू शांतपणे आणि आत्मविश्वासाने मांडण्याचा सराव करावा. आक्रमक भांडणापेक्षा ठाम संवाद अधिक उपयुक्त ठरतो.
७. जे प्रत्येक गोष्ट वैयक्तिक घेतात
काही लोक समोरच्या व्यक्तीचे प्रत्येक वाक्य स्वतःवर घेतात. त्यामुळे साधा मतभेदही त्यांना मोठा अपमान वाटू शकतो.
मानसशास्त्रानुसार यामुळे गैरसमज वाढतात आणि अनावश्यक संघर्ष निर्माण होतात.
अशा व्यक्तींनी स्वतःला प्रश्न विचारावा, “खरोखरच समोरचा माझ्यावर हल्ला करत आहे का, की तो फक्त त्याचे मत व्यक्त करत आहे?”
८. आरोग्याच्या समस्यांनी त्रस्त असलेल्या व्यक्तींनी
उच्च रक्तदाब, हृदयविकार किंवा गंभीर आरोग्य समस्या असलेल्या व्यक्तींनी वारंवार भांडणे टाळणे आवश्यक आहे.
संशोधनातून दिसून आले आहे की तीव्र राग आणि तणावामुळे हृदयाचे ठोके वाढू शकतात आणि आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
याचा अर्थ असा नाही की त्यांनी स्वतःची बाजू मांडू नये, तर ती शांत आणि संयमी पद्धतीने मांडावी.
भांडणाऐवजी काय करावे?
- समोरच्याचे पूर्ण ऐका.
- लगेच प्रतिक्रिया देऊ नका.
- “तू चुकीचा आहेस” म्हणण्याऐवजी “मला असे वाटते” असा संवाद करा.
- राग वाढत असेल तर काही वेळासाठी चर्चा थांबवा.
- समस्येवर लक्ष केंद्रित करा, व्यक्तीवर नाही.
- जिंकण्याऐवजी समाधान शोधा.
निष्कर्ष
भांडण करणे नेहमीच चुकीचे नसते. अन्याय, अपमान किंवा महत्त्वाच्या मूल्यांसाठी ठामपणे उभे राहणे आवश्यक असते. परंतु काही व्यक्तींनी आणि काही परिस्थितींमध्ये भांडण टाळणेच अधिक शहाणपणाचे ठरते.
मानसशास्त्र आपल्याला शिकवते की खरी ताकद मोठ्याने बोलण्यात नसते, तर योग्य वेळी शांत राहण्यात आणि योग्य पद्धतीने संवाद साधण्यात असते. प्रत्येक वाद जिंकणे महत्त्वाचे नसते, पण स्वतःचे मानसिक संतुलन आणि नाती जपणे नक्कीच महत्त्वाचे असते.
धन्यवाद.