आपल्या आयुष्यात अनेकदा अशा घटना घडतात, जिथे आपल्याला राग येतो, एखाद्याचे बोलणे मनाला लागते किंवा कोणाच्या वागण्यामुळे आपण अस्वस्थ होतो. अशा वेळी आपण विचार करण्याआधीच प्रतिक्रिया देतो. कधी मोठ्याने बोलतो, कधी भांडतो, तर कधी मनात नसतानाही एखाद्याला दुखावणारे शब्द बोलून जातो.
नंतर मात्र आपल्यालाच प्रश्न पडतो की, मी इतकी तीव्र प्रतिक्रिया का दिली?
मानसशास्त्र सांगते की, प्रत्येक परिस्थितीला लगेच प्रतिक्रिया देणे आवश्यक नसते. स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आणि योग्य वेळी योग्य प्रतिसाद देणे हे भावनिक परिपक्वतेचे महत्त्वाचे लक्षण आहे.
१. प्रतिक्रिया देण्याआधी काही क्षण थांबा.
एखाद्याचे बोलणे आवडले नाही किंवा राग आला, तर लगेच उत्तर देऊ नका. स्वतःला काही सेकंदांचा वेळ द्या. हळूहळू श्वास घ्या आणि मन शांत होऊ द्या. या छोट्या विरामामुळे भावनेच्या भरात चुकीचे बोलण्याची शक्यता कमी होते.
२. प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून घेऊ नका.
प्रत्येक व्यक्तीचे बोलणे, वागणे किंवा मत आपल्या नियंत्रणात नसते. काही लोक त्यांच्या स्वभावानुसार वागतात. त्यांच्या प्रत्येक कृतीचा अर्थ स्वतःशी जोडू नका. एखाद्याचे वागणे चुकीचे असू शकते, पण त्याला दिलेली आपली प्रतिक्रिया मात्र आपल्या हातात असते.
३. स्वतःला एक प्रश्न विचारा.
जेव्हा तुम्हाला राग येतो, तेव्हा स्वतःला विचारा, “मी आता जी प्रतिक्रिया देणार आहे, त्यामुळे परिस्थिती सुधारेल की आणखी बिघडेल?”
हा प्रश्न तुम्हाला भावनेऐवजी विचारांच्या आधारे निर्णय घेण्यास मदत करू शकतो.
४. प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करू नका.
काही लोकांना आपले म्हणणे पटवून देण्यात खूप ऊर्जा खर्च करावी लागते. मात्र प्रत्येक वाद जिंकणे गरजेचे नसते. काही प्रसंगी शांत राहणे म्हणजे हार मानणे नाही, तर स्वतःची मानसिक ऊर्जा वाचवणे असते.
५. आपल्या भावनांना ओळखायला शिका.
तुम्हाला राग येतोय, दुःख होतंय, अपमान झाल्यासारखं वाटतंय की अपेक्षाभंग झाला आहे, हे आधी समजून घ्या. भावनेला योग्य नाव देता आले की तिच्याशी सामना करणे सोपे होते.
६. प्रत्येक गोष्टीला उत्तर देण्याची सवय सोडा.
कोणी काही बोलले म्हणजे त्याला लगेच उत्तर दिलेच पाहिजे असे नाही. काही गोष्टी दुर्लक्षित करता येतात, काही गोष्टींवर नंतर शांतपणे बोलता येते आणि काही ठिकाणी स्पष्ट मर्यादा आखता येतात.
७. शांत राहण्याचा सराव करा.
दररोज काही मिनिटे शांत बसा. आपल्या विचारांचे आणि भावनांचे निरीक्षण करा. मनात विचार आले तरी त्यांच्यावर लगेच कृती करू नका. यालाच माइंडफुलनेस म्हणजेच सजगतेचा सराव म्हणतात. संशोधनानुसार माइंडफुलनेसचा भावनांचे नियमन करण्याशी सकारात्मक संबंध आढळतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा!
स्वतःला रिऍक्ट होण्यापासून थांबवणे म्हणजे आपल्या भावना दाबून ठेवणे नाही. तर त्या भावना समजून घेऊन त्यानुसार योग्य कृती करणे होय.
तुम्हाला कोणी राग आणला, दुखावले किंवा तुमच्याशी चुकीचे वर्तन केले, तरी प्रत्येक वेळी त्याच क्षणी उत्तर देण्याची गरज नाही.
तुमच्या आयुष्यातील प्रत्येक परिस्थिती तुम्ही नियंत्रित करू शकत नाही; पण त्या परिस्थितीला कसा प्रतिसाद द्यायचा, हे शिकू शकता.
लक्षात ठेवा, समोरची व्यक्ती तुमच्या भावनांना स्पर्श करू शकते, पण तुमच्या प्रत्येक कृतीवर तिचे नियंत्रण असण्याची गरज नाही.
स्वतःच्या प्रतिक्रियांवर नियंत्रण मिळवायला शिका. कारण शांत मनातून घेतलेले निर्णय अनेकदा आयुष्यातील अनावश्यक संघर्ष कमी करतात.
धन्यवाद.