अनिकेत एका मोठ्या कंपनीत नोकरी करत होता. कामात तो प्रामाणिक, वेळेवर आणि जबाबदार होता. तरीही त्याला नेहमी वाटायचं, “मी पुरेसा चांगला नाही. माझ्यापेक्षा बाकीचे खूप हुशार आहेत.” ऑफिसमध्ये त्याच्या कल्पनांचं कौतुक व्हायचं, पण त्याच्या मनात एकच विचार फिरायचा, “हे फक्त नशीब आहे. खरं कौशल्य माझ्यात नाही.”
घरी आल्यावरही तो स्वतःच्या चुका आठवत बसायचा. एखादं काम उत्तम झालं तरी त्याला त्यात दोषच दिसायचे. हळूहळू त्याचा आत्मविश्वास कमी होत गेला. तो नवीन संधी टाळू लागला. कारण त्याला अपयशाची भीती नव्हती, तर स्वतःबद्दल आधीपासून असलेल्या नकारात्मक मताची खात्री होण्याची भीती होती.
एके दिवशी त्याची भेट मानसशास्त्रज्ञ डॉ. मीरांशी झाली. त्यांनी अनिकेतला एक साधा प्रश्न विचारला.
“जर तुझा जवळचा मित्र तुझ्यासारखाच प्रामाणिक आणि मेहनती असता, तर तू त्याला रोज ‘तू काहीच नाहीस’ असं म्हणाला असतास का?”
अनिकेत शांत झाला.
“नाही.”
“मग स्वतःशी तसं का बोलतोस?”
हा प्रश्न त्याच्या मनात खोलवर रुजला.
डॉ. मीरांनी सांगितलं, “आपल्या मनात एक अंतर्गत आवाज असतो. अनेकदा हा आवाज आपल्या बालपणीच्या अनुभवांतून तयार होतो. सतत टीका, तुलना किंवा अपमान अनुभवलेल्या व्यक्ती मोठ्या झाल्यावरही स्वतःशी कठोरपणे बोलतात. त्यांना वाटतं की स्वतःवर टीका केली तरच ते चांगले बनतील. पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की सततची आत्मटीका आत्मविश्वास वाढवत नाही, उलट चिंता, तणाव आणि नैराश्य वाढवते.”
अनिकेतने स्वतःचं निरीक्षण सुरू केलं. त्याला जाणवलं की दिवसभरात तो स्वतःला अनेकदा कमी लेखत असतो.
“हे मला जमणार नाही.”
“मी इतरांइतका हुशार नाही.”
“माझं मत महत्त्वाचं नाही.”
हे विचार इतके सवयीचे झाले होते की त्याला ते खरे वाटू लागले होते.
डॉ. मीरांनी त्याला एक वही दिली.
“जेव्हा स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार येईल, तेव्हा तो लिही. त्याच्या शेजारी पुरावा लिही.”
पहिल्याच दिवशी अनिकेतने लिहिलं.
विचार: मी काहीच चांगलं करत नाही.
पुरावा: मागच्या महिन्यात माझं काम सर्वोत्कृष्ट ठरलं होतं. माझ्या टीमने माझ्या मदतीचं कौतुक केलं होतं.
हळूहळू त्याला समजू लागलं की त्याचे अनेक विचार वस्तुस्थितीवर नव्हे, तर भीतीवर आधारित आहेत.
मानसशास्त्रात याला Negative Self-Talk आणि Cognitive Distortion म्हटलं जातं. म्हणजे वास्तवापेक्षा नकारात्मक निष्कर्ष काढण्याची सवय. अशा वेळी मेंदू चांगल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून फक्त चुका लक्षात ठेवतो.
काही आठवड्यांनी ऑफिसमध्ये एका महत्त्वाच्या प्रोजेक्टसाठी स्वयंसेवक मागितले गेले. आधीप्रमाणे अनिकेत मागे हटला नाही. त्याने स्वतःला म्हटलं, “भीती वाटणं म्हणजे मी अयोग्य आहे असं नाही. मी प्रयत्न करू शकतो.”
प्रोजेक्ट यशस्वी झाला. पण यावेळी त्याला सर्वात मोठा आनंद कौतुकाचा नव्हता. त्याने स्वतःला कमी लेखलं नव्हतं, याचा होता.
डॉ. मीरांनी त्याला आणखी एक गोष्ट शिकवली.
“स्वतःवर प्रेम करणं म्हणजे स्वतःला परिपूर्ण समजणं नाही. स्वतःच्या कमतरता स्वीकारूनही स्वतःचा आदर करणं म्हणजे आत्मस्वीकृती.”
ही गोष्ट अनिकेतच्या आयुष्यात मोठा बदल घेऊन आली.
तो दररोज तीन गोष्टी लिहू लागला.
आज मी काय शिकलो?
आज मी कोणती चांगली गोष्ट केली?
आज मी स्वतःबद्दल कोणती सकारात्मक गोष्ट मान्य करतो?
सुरुवातीला हे कृत्रिम वाटलं. पण काही दिवसांनी त्याच्या विचारांमध्ये बदल दिसू लागला.
मानसशास्त्र सांगतं की मेंदू सततच्या सरावानुसार नवीन विचारपद्धती तयार करतो. याला Neuroplasticity म्हणतात. म्हणजे आपण स्वतःशी जसं बोलतो, तसं आपल्या मेंदूचं जाळं हळूहळू बदलत जातं.
काही महिन्यांनी अनिकेत पूर्वीसारखाच माणूस होता. त्याच्याकडून अजूनही चुका होत होत्या. काही कामं यशस्वी होत होती, काही नाही. पण एक फरक झाला होता.
तो स्वतःला आता चुकांमुळे कमी लेखत नव्हता.
तो स्वतःला म्हणायचा,
“मी परिपूर्ण नाही, पण मी सक्षम आहे.”
“मी अजून शिकतोय.”
“माझी किंमत फक्त माझ्या यशाने ठरत नाही.”
याच विचारांनी त्याचा आत्मविश्वास पुन्हा फुलू लागला.
आपल्यापैकी अनेक जण अनिकेतसारखे असतात. आपण स्वतःचे सर्वात मोठे टीकाकार बनतो. इतरांनी आपल्याला कमी लेखण्यापेक्षा आपण स्वतःलाच जास्त दुखावतो. पण हे लक्षात ठेवा, स्वतःला कमी लेखणं ही वस्तुस्थिती नसते, ती अनेकदा जुन्या अनुभवांनी तयार झालेली सवय असते.
ती सवय बदलता येते.
स्वतःशी आदराने बोला. आपल्या यशाची नोंद घ्या. चुका झाल्या तर त्यातून शिका, पण त्यावरून स्वतःची किंमत ठरवू नका.
कारण तुमची किंमत तुमच्या एका अपयशाने कमी होत नाही आणि एका यशाने वाढतही नाही. ती माणूस म्हणून आधीपासूनच आहे.
ज्या दिवशी तुम्ही स्वतःला कमी लेखणं थांबवाल, त्या दिवशी तुमच्या आयुष्यातील अनेक बंद दारं उघडायला सुरुवात होईल. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, तुम्ही स्वतःचे सर्वात मोठे शत्रू न राहता स्वतःचे सर्वात विश्वासू साथीदार व्हाल.
धन्यवाद.