आपल्यापैकी अनेकांना एक सवय असते. कुठेही चार लोक जमले की आपण लगेच बोलायला सुरुवात करतो. प्रत्येक चर्चेत आपलं मत मांडायचं असतं. दुसऱ्यांनी आपल्याकडे लक्ष द्यावं, आपलं कौतुक करावं, आपल्याला महत्त्व द्यावं, असं मनाच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात वाटत असतं. एखाद्या गोष्टीत दुसऱ्याला जास्त महत्त्व मिळालं की आपल्याला अस्वस्थ वाटतं. आपण काहीतरी करून दाखवण्याचा प्रयत्न करतो, जेणेकरून लोकांचं लक्ष पुन्हा आपल्याकडे येईल.
कदाचित आपल्याला ही सवय चुकीची वाटत नसेल. आपल्याला वाटतं की आपण फक्त मनमोकळे आहोत, उत्साही आहोत किंवा लोकांमध्ये मिसळणारे आहोत. पण कधी कधी या वागण्यामागे स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज, नाकारले जाण्याची भीती किंवा इतरांकडून मान्यता मिळवण्याची इच्छा दडलेली असू शकते.
म्हणूनच, इतरांसमोर सारखं पुढे-पुढे करण्याची सवय बदलायची असेल, तर सर्वप्रथम स्वतःच्या मनात डोकावून पाहायला शिका.
१. प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज नसते
आपल्याला अनेकदा असं वाटतं की आपण काहीतरी विशेष केलं, आपलं मत मांडलं किंवा आपली हुशारी दाखवली, तरच लोक आपल्याला महत्त्व देतील.
म्हणून प्रत्येक चर्चेत आपल्याला सहभागी व्हायचं असतं. दुसऱ्याने एखादा अनुभव सांगितला की लगेच त्यापेक्षा मोठा अनुभव सांगायचा असतो. कुणी आपल्या कामाचं कौतुक केलं की आपण केलेल्या इतर कामांची यादी सांगायला सुरुवात करतो.
पण एक गोष्ट लक्षात घ्या. तुमची किंमत तुम्ही किती वेळा बोलता यावर ठरत नाही, तर तुम्ही व्यक्ती म्हणून कोण आहात यावर ठरते.
मानसशास्त्रात स्वतःबद्दलची सकारात्मक जाणीव आणि स्वमूल्य (Self-worth) यांना महत्त्व दिलं जातं. जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या मूल्याची जाणीव असते, तेव्हा प्रत्येक व्यक्तीसमोर आपली योग्यता सिद्ध करण्याची गरज कमी होऊ शकते.
त्यामुळे पुढच्या वेळी काहीतरी सांगण्याची घाई झाली, तर स्वतःला विचारा, “मला हे खरंच सांगायचं आहे की फक्त लोकांनी माझ्याकडे लक्ष द्यावं म्हणून मी बोलतोय?”
हा छोटासा प्रश्न तुम्हाला स्वतःला समजून घेण्यासाठी मदत करू शकतो.
२. प्रत्येक ठिकाणी केंद्रस्थानी राहण्याचा प्रयत्न करू नका
काही लोकांना कोणत्याही समूहात शांत बसणं कठीण जातं. इतर लोक बोलत असताना त्यांचं लक्ष स्वतःकडे वळवावंसं वाटतं. एखाद्या चर्चेत आपल्याला संधी मिळाली नाही, तर आपल्याकडे दुर्लक्ष होत आहे असं वाटू शकतं.
पण प्रत्येक ठिकाणी आपणच केंद्रस्थानी असण्याची गरज नाही.
कधी दुसऱ्याचं बोलणं शांतपणे ऐकणं, त्यांच्या अनुभवांमधून शिकणं आणि स्वतःचं मत मांडण्याची योग्य वेळ येईपर्यंत थांबणं हेही तितकंच महत्त्वाचं असतं.
संशोधनात सक्रियपणे ऐकण्याच्या (Active Listening) कौशल्याचा चांगल्या संवादाशी आणि परस्पर समजुतीशी संबंध आढळतो.
म्हणून पुढच्या वेळी मित्रमंडळींमध्ये किंवा एखाद्या कार्यक्रमात असाल, तर प्रत्येक चर्चेत सहभागी होण्याचा आग्रह सोडा. इतरांना बोलू द्या. त्यांच्या बोलण्यात रस घ्या.
लक्षात ठेवा, प्रत्येक वेळी बोलून स्वतःची उपस्थिती दाखवण्यापेक्षा कधी कधी शांत राहूनही आपली उपस्थिती अर्थपूर्ण करता येते.
३. दुसऱ्यांच्या कौतुकाशी स्वतःची तुलना करू नका
तुमच्या समोर एखाद्या व्यक्तीचं कौतुक झालं की तुम्हाला अस्वस्थ वाटतं का? कुणाला यश मिळालं की लगेच स्वतःच्या यशाची आठवण करून द्यावीशी वाटते का?
जर असं होत असेल, तर स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष द्या.
मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांनी मांडलेल्या सामाजिक तुलना सिद्धांतानुसार (Social Comparison Theory), माणसं स्वतःचं मूल्यमापन करण्यासाठी अनेकदा इतर व्यक्तींशी तुलना करतात.
ही तुलना कधी प्रेरणा देऊ शकते, पण सततची तुलना स्वतःबद्दल असमाधान निर्माण करू शकते.
दुसऱ्या व्यक्तीचं कौतुक झालं म्हणजे तुमचं महत्त्व कमी झालं असं नाही. दुसऱ्याचं यश तुमचं अपयश ठरत नाही.
प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास वेगळा असतो. प्रत्येकाची कौशल्यं, संधी आणि परिस्थिती वेगवेगळी असते.
त्यामुळे दुसऱ्याला मिळालेल्या यशाचा आनंद घेण्याचा प्रयत्न करा. प्रत्येक वेळी स्वतःची कामगिरी सांगून आपणही तितकेच महत्त्वाचे आहोत हे दाखवण्याची गरज नाही.
दुसऱ्याला महत्त्व दिल्याने तुमचं महत्त्व कमी होत नाही.
४. लोकांच्या मान्यतेवर स्वतःचा आनंद अवलंबून ठेवू नका
आपण काहीतरी चांगलं केलं आणि कुणी कौतुक केलं नाही, तर मन खराब होतं का? आपण एखाद्या कार्यक्रमात पुढाकार घेतला, पण कुणी आपली दखल घेतली नाही, तर आपण नाराज होतो का?
यामागे इतरांकडून मान्यता मिळवण्याची गरज असू शकते.
माणसाला स्वीकारलं जाणं, प्रेम मिळणं आणि इतरांशी जोडलेलं असणं या नैसर्गिक गरजा आहेत. त्यामुळे कौतुक आवडणं चुकीचं नाही. अडचण तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा आपला आत्मविश्वास पूर्णपणे दुसऱ्यांच्या प्रतिक्रियांवर अवलंबून राहतो.
लोकांनी कौतुक केलं तर आपण चांगले आणि त्यांनी दुर्लक्ष केलं तर आपण कमी महत्त्वाचे, असं समीकरण तयार झालं की मन सतत अस्थिर राहू शकतं.
यासाठी स्वतःच्या प्रयत्नांची दखल स्वतः घ्यायला शिका.
आज तुम्ही एखादं काम प्रामाणिकपणे केलं असेल, एखाद्याला मदत केली असेल किंवा एखाद्या कठीण परिस्थितीत संयम राखला असेल, तर स्वतःचं कौतुक करा.
प्रत्येक चांगल्या कृतीला बाहेरून टाळ्या मिळाल्याच पाहिजेत, असं नाही.
५. बोलण्याआधी थोडं थांबायला शिका
इतरांसमोर पुढे-पुढे करण्याची सवय कमी करण्यासाठी एक सोपा उपाय म्हणजे प्रतिसाद देण्याआधी थोडा विराम घेणं.
एखादी व्यक्ती काही सांगत असेल, तर लगेच मध्ये बोलू नका. एखाद्या विषयावर तुमचं मत विचारलं नसेल, तर ते मांडण्याची घाई करू नका. प्रत्येक वेळी स्वतःचा अनुभव सांगणं आवश्यक आहे का, हे तपासा.
याचा अर्थ तुम्ही गप्प बसावं किंवा स्वतःचं मत दाबून ठेवावं असा नाही. योग्य वेळी स्पष्टपणे बोलणं महत्त्वाचं आहे. मात्र, प्रत्येक वेळी बोलण्याची गरज नसते हे समजून घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
यासाठी तीन प्रश्न स्वतःला विचारा.
* मी जे बोलणार आहे, ते खरंच आवश्यक आहे का?
* मी हे दुसऱ्याला मदत करण्यासाठी सांगतोय की स्वतःचं महत्त्व दाखवण्यासाठी?
* समोरच्या व्यक्तीला बोलण्याची पुरेशी संधी मिळते आहे का?
या प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याची सवय लागली की आपल्या वागण्यात हळूहळू बदल होऊ शकतो.
६. स्वतःच्या असुरक्षिततेला समजून घ्या
काही वेळा सतत पुढे-पुढे करण्यामागे स्वतःबद्दलची असुरक्षितता असू शकते.
लहानपणी सतत दुसऱ्यांशी तुलना झाली असेल, कौतुक मिळवण्यासाठी विशेष कामगिरी करावी लागली असेल किंवा आपल्याकडे दुर्लक्ष झाल्याचा अनुभव वारंवार आला असेल, तर काही लोक मोठेपणीही स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करू शकतात.
मात्र, प्रत्येक व्यक्तीच्या वागण्यामागे असंच कारण असतं असं नाही. काही लोक स्वभावानेच बोलके आणि उत्साही असतात.
म्हणून स्वतःला दोष देण्याऐवजी आपल्या वागण्यामागची भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
स्वतःला विचारा, “मी शांत राहिलो तर लोक मला विसरतील अशी भीती वाटते का?” किंवा “मला महत्त्व मिळालं नाही तर मी स्वतःला कमी समजतो का?”
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं तुम्हाला तुमच्या गरजा समजून घेण्यास मदत करू शकतात.
गरज वाटल्यास समुपदेशक किंवा मानसशास्त्रज्ञाची मदत घेणंही उपयोगी ठरू शकतं.
७. स्वतःची ओळख केवळ लोकांसमोरच्या प्रतिमेपुरती मर्यादित ठेवू नका
आपण इतरांच्या नजरेत कसे दिसतो, लोक आपल्याबद्दल काय बोलतात आणि समाजात आपली किती प्रतिष्ठा आहे, याचा विचार करणं स्वाभाविक आहे.
पण या सगळ्यापलीकडेही तुमचं एक स्वतंत्र अस्तित्व आहे.
तुम्हाला काय आवडतं? कोणत्या गोष्टींमुळे मनापासून आनंद मिळतो? तुमची मूल्यं कोणती आहेत? तुम्हाला स्वतःमध्ये कोणते बदल घडवायचे आहेत?
या प्रश्नांवर विचार करा.
स्वतःच्या आवडी जोपासा, स्वतःसाठी वेळ काढा आणि स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष द्या. प्रत्येक कृती लोकांना दाखवण्यासाठी करण्याऐवजी काही गोष्टी केवळ स्वतःच्या समाधानासाठी करा.
तुम्ही किती लोकांचं लक्ष वेधून घेतलं यापेक्षा तुम्ही स्वतःच्या आयुष्यात किती समाधानी आहात, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरू शकतो.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
इतरांसमोर सारखं पुढे-पुढे करण्याची सवय सोडणं म्हणजे स्वतःला कमी लेखणं नाही. स्वतःचं मत मांडणं बंद करणं नाही. तसेच प्रत्येक वेळी शांत राहणं किंवा स्वतःला मागे ठेवणंही नाही.
याचा खरा अर्थ आहे, स्वतःचं महत्त्व सिद्ध करण्यासाठी सतत धडपडणं थांबवणं.
तुम्ही बोललात तरच तुमचं अस्तित्व आहे, असं नाही. लोकांनी कौतुक केलं तरच तुम्ही चांगले आहात, असंही नाही. प्रत्येक ठिकाणी तुमची दखल घेतली गेलीच पाहिजे, असाही काही नियम नाही.
कधी पुढे या, कधी मागे राहा. कधी स्वतःचं मत मांडा, तर कधी दुसऱ्याचं शांतपणे ऐका. कधी नेतृत्व करा, तर कधी दुसऱ्याला संधी द्या.
हे करताना स्वतःचा आत्मविश्वास आणि स्वाभिमान जपता आला, तर तुमचं वागणं अधिक सहज आणि नाती अधिक संतुलित होऊ शकतात.
लक्षात ठेवा, प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज नसते. तुम्ही इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहात हे दाखवण्यापेक्षा स्वतःच्या नजरेत प्रामाणिक आणि समाधानी राहणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
कारण आयुष्य हे सतत लोकांचं लक्ष वेधून घेण्याची स्पर्धा नाही. ते स्वतःला समजून घेण्याचा, स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याचा आणि स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगण्याचा प्रवास आहे.
धन्यवाद.