आपण अनेकदा आरशासमोर उभे राहून स्वतःकडे पाहतो. चेहऱ्यावरची एखादी उणीव, वाढलेले वजन, केसांचा बदललेला पोत, शरीराची ठेवण किंवा इतरांपेक्षा आपल्यात असलेला एखादा फरक लगेच आपल्या लक्षात येतो. पण स्वतःमधील चांगल्या गोष्टींकडे आपण किती वेळा लक्ष देतो?
आपल्यातील समजूतदारपणा, प्रामाणिकपणा, दुसऱ्यांच्या भावना समजून घेण्याची क्षमता, कठीण परिस्थितीत पुन्हा उभे राहण्याची ताकद आणि नाती जपण्याचा प्रयत्न यांचा विचार आपण किती वेळा करतो? अनेकदा आपण स्वतःचे मूल्यमापन करताना स्वतःमधील उणिवांना जास्त महत्त्व देतो आणि चांगल्या गुणांकडे दुर्लक्ष करतो.
माझ्या मानसशास्त्रीय अभ्यासातून आणि स्वतःच्या अनुभवातून मला जाणवलेली एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, आपण स्वतःकडे ज्या नजरेने पाहतो, त्याचा आपल्या भावना, वागणूक आणि निर्णयांवर मोठा प्रभाव पडू शकतो. म्हणूनच स्वतःला सुंदर व्यक्तिमत्त्व मानायला सुरुवात करणे ही केवळ सकारात्मक विचार करण्याची गोष्ट नाही, तर स्वतःशी असलेले नाते सुधारण्याची एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
सुंदर व्यक्तिमत्त्व म्हणजे नेमके काय?
आपल्या समाजात सुंदर दिसणे आणि सुंदर व्यक्तिमत्त्व असणे या दोन गोष्टी अनेकदा एकाच तराजूत मोजल्या जातात. गोरा रंग, आकर्षक चेहरा, उंची, शरीरयष्टी आणि कपड्यांची शैली यांवरून व्यक्तीच्या सौंदर्याचे मूल्यमापन केले जाते.
परंतु मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून व्यक्तिमत्त्व ही यापेक्षा खूप व्यापक संकल्पना आहे. व्यक्तीचे विचार, भावना, वर्तन, इतरांशी संवाद साधण्याची पद्धत, स्वतःबद्दलची समज आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता या अनेक गोष्टी व्यक्तिमत्त्व घडवतात.
त्यामुळे सुंदर व्यक्तिमत्त्व असण्यासाठी एखाद्या ठरावीक शारीरिक मापदंडात बसण्याची गरज नाही. स्वतःच्या गुणांची जाणीव असणे, चुका झाल्यावर त्यातून शिकणे, इतरांचा आदर करताना स्वतःचाही आदर राखणे आणि भावनांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे या गोष्टी व्यक्तिमत्त्व अधिक समृद्ध करतात. याचा अर्थ बाह्य सौंदर्य महत्त्वाचे नाही असा नाही. प्रत्येकाला स्वतःचे दिसणे आवडावे, स्वतःची काळजी घ्यावी आणि चांगले दिसावे असे वाटणे स्वाभाविक आहे. मात्र, आपल्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाची किंमत केवळ दिसण्यावर ठरवणे योग्य नाही.
आपण स्वतःला कमी का समजतो?
माझ्या निरीक्षणानुसार, अनेक व्यक्ती स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार करण्यामागे सतत होणारी तुलना, इतरांकडून मिळालेली टीका, पूर्वीचे नकारात्मक अनुभव आणि स्वतःकडून असलेल्या अवास्तव अपेक्षा ही कारणे असू शकतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्या दिसण्यावर केलेली टिप्पणी आपण वर्षानुवर्षे मनात ठेवतो. शाळेत, कॉलेजमध्ये किंवा कामाच्या ठिकाणी झालेली एखादी चेष्टा आपल्या आत्मप्रतिमेवर परिणाम करू शकते. सोशल मीडियावर इतरांचे आकर्षक फोटो, यशस्वी जीवन आणि आनंदी क्षण पाहताना आपण नकळत आपल्या आयुष्याची तुलना त्यांच्याशी करू लागतो.
मात्र, आपण इतरांच्या आयुष्यातील निवडक चांगले क्षण पाहत असतो, तर स्वतःच्या आयुष्यातील चांगल्या-वाईट दोन्ही बाजू अनुभवत असतो. त्यामुळे ही तुलना अनेकदा अन्यायकारक ठरते. हळूहळू मनात, “मी त्यांच्यासारखा सुंदर नाही”, “माझ्यात काही विशेष नाही”, “लोक मला स्वीकारणार नाहीत” असे विचार तयार होऊ शकतात.
हे विचार वारंवार मनात आल्याने ते खरे असल्यासारखे वाटू लागतात. परंतु एखादा विचार वारंवार येतो म्हणून तो वस्तुस्थिती ठरत नाही. स्वतःबद्दलच्या नकारात्मक समजुतींकडे थोड्या अंतरावरून पाहायला शिकणे ही बदलाची पहिली पायरी आहे.
स्वतःला सुंदर व्यक्तिमत्त्व मानल्याने काय बदलू शकतात?
मानसशास्त्रात Self-Concept म्हणजे स्वतःबद्दलची आपली समज आणि Self-Esteem म्हणजे स्वतःच्या मूल्याबद्दलची भावना या संकल्पना महत्त्वाच्या आहेत. आपण स्वतःला कसे पाहतो आणि स्वतःला किती महत्त्व देतो, याचा आपल्या वर्तनाशी संबंध असतो.
उदाहरणार्थ, स्वतःला नेहमीच कमी लेखणारी व्यक्ती एखादी चांगली संधी मिळूनही ती स्वीकारण्यास घाबरू शकते. तिला वाटू शकते की आपण हे काम करू शकणार नाही किंवा इतर लोक आपल्यापेक्षा अधिक सक्षम आहेत.
याउलट, स्वतःच्या गुणांची जाणीव असलेली व्यक्ती अडचणी असूनही प्रयत्न करण्यास तयार होऊ शकते. याचा अर्थ स्वतःला सुंदर किंवा सक्षम समजल्याने प्रत्येक समस्या सुटते असे नाही. मात्र, स्वतःबद्दलचा अधिक संतुलित दृष्टिकोन आपल्या निर्णयांमध्ये आणि प्रयत्नांमध्ये मदत करू शकतो.
स्वतःच्या दिसण्याबद्दल सतत असमाधानी राहण्याऐवजी स्वतःच्या आरोग्याची, शरीराची आणि मनाची काळजी घेण्याकडे लक्ष वळू शकते. इतरांच्या मान्यतेवर पूर्णपणे अवलंबून न राहता स्वतःच्या मूल्यांची जाणीव ठेवता येऊ शकते. स्वतःला स्वीकारणे म्हणजे स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याचे प्रयत्न सोडणे नव्हे, तर स्वतःचा अपमान न करता स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याचा मार्ग निवडणे होय.
स्वतःबद्दल करुणा बाळगणे, ज्याला मानसशास्त्रात Self-Compassion असे म्हटले जाते, यासंदर्भात संशोधनातूनही महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष समोर आले आहेत. २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या ५९ अभ्यासांच्या मेटा-विश्लेषणात स्वतःबद्दल करुणेची भावना अधिक असण्याचा शरीराच्या प्रतिमेबद्दलच्या समाधानाशी आणि खाण्याशी संबंधित काही मानसिक अडचणी कमी असण्याशी संबंध आढळला.
याचा साधा अर्थ असा की, स्वतःकडून चुका झाल्यावर स्वतःला सतत दोष देण्याऐवजी समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे मानसिक स्वास्थ्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. आपण एखाद्या मित्राला अडचणीत पाहिले तर त्याला समजावून सांगतो, त्याच्या चुका दाखवतानाही त्याला सावरण्यास मदत करतो.
मग स्वतःच्या बाबतीत आपण इतके कठोर का असावे? स्वतःशीही त्याच समजूतदारपणाने वागायला सुरुवात केली, तर स्वतःबद्दलची नकारात्मक भावना हाताळणे अधिक सोपे होऊ शकते.
स्वतःकडे पाहण्याची नजर बदला
माझ्या मते, स्वतःला सुंदर व्यक्तिमत्त्व मानण्याची सुरुवात आरशासमोर उभे राहून स्वतःच्या चेहऱ्यात दोष शोधणे थांबवण्यापासून होऊ शकते. आरशात पाहताना स्वतःला आवडणाऱ्या एखाद्या गोष्टीची जाणीव करून द्या. ती तुमची स्मितरेषा असू शकते,
तुमचे डोळे असू शकतात किंवा तुमच्या चेहऱ्यावरील आत्मविश्वास असू शकतो. त्याचबरोबर आपल्या शारीरिक वैशिष्ट्यांपलीकडे जाऊन स्वतःमधील गुण ओळखा. तुम्ही इतरांना मदत करता का? कठीण परिस्थितीत संयम ठेवता का? स्वतःची चूक मान्य करून त्यातून शिकता का? दुसऱ्यांचे दुःख समजून घेता का? या गोष्टींची नोंद ठेवा.
सुरुवातीला स्वतःबद्दल चांगले बोलणे कृत्रिम वाटू शकते, विशेषतः आपण बराच काळ स्वतःवर टीका करत आलो असू तर. पण स्वतःला खोटे कौतुक करण्याची गरज नाही. त्याऐवजी वस्तुस्थितीवर आधारित, संतुलित विचार करण्याचा प्रयत्न करा.
उदाहरणार्थ, “मी सर्वांत सुंदर आहे” असे म्हणण्यापेक्षा “माझ्या दिसण्यातील प्रत्येक गोष्ट मला आवडलीच पाहिजे असे नाही, तरीही मी स्वतःचा आदर करू शकतो” हा विचार अधिक वास्तववादी आहे. स्वतःबद्दलचे विचार बदलताना त्यांच्यावर आंधळा विश्वास ठेवण्यापेक्षा स्वतःच्या अनुभवांमधून त्यांची पडताळणी करणे महत्त्वाचे आहे.
स्वतःची तुलना इतरांशी नव्हे, स्वतःच्या प्रगतीशी करा
स्वतःला सुंदर व्यक्तिमत्त्व मानण्याच्या प्रक्रियेत तुलना कमी करणेही आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीचे अनुभव, कौशल्ये, शारीरिक वैशिष्ट्ये, परिस्थिती आणि आयुष्याचा प्रवास वेगळा असतो.
त्यामुळे दुसऱ्या व्यक्तीशी सतत तुलना केल्याने स्वतःमधील चांगल्या गोष्टी दिसेनाशा होऊ शकतात. त्याऐवजी स्वतःच्या कालच्या आणि आजच्या वर्तनाकडे पाहा. काल तुम्ही एखाद्या प्रसंगी घाबरलात, पण आज थोड्या धैर्याने बोललात का?
पूर्वी स्वतःच्या चुकांवर खूप वेळ विचार करत बसायचात, पण आता त्यातून शिकून पुढे जाण्याचा प्रयत्न करता का? पूर्वी इतरांना खूश करण्यासाठी स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करायचात, पण आता स्वतःसाठीही वेळ काढता का? ही प्रगतीदेखील महत्त्वाची आहे.
प्रत्येक बदल मोठा किंवा लगेच दिसणारा असेलच असे नाही. काही बदल आपल्या विचार करण्याच्या पद्धतीत होतात, काही निर्णयांमध्ये दिसतात, तर काही नात्यांमध्ये जाणवतात. स्वतःमधील अशा छोट्या बदलांची दखल घेतल्याने स्वतःच्या क्षमतेबद्दल अधिक संतुलित दृष्टिकोन तयार होण्यास मदत होऊ शकते.
स्वतःचा आदर करा, पण स्वतःला परिपूर्ण समजू नका
स्वतःला सुंदर व्यक्तिमत्त्व मानण्याचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे स्वतःच्या उणिवा स्वीकारणे. स्वतःचा आदर करणारी व्यक्ती कधीही चुकत नाही असे नाही. तिच्याकडूनही चुका होतात, तिलाही भीती वाटते, कधी आत्मविश्वास कमी होतो आणि कधी इतरांच्या मतांचा परिणाम होतो.
फरक एवढाच की, ती स्वतःच्या एका चुकीवरून स्वतःला पूर्णपणे वाईट ठरवत नाही. “माझ्याकडून चूक झाली” आणि “मीच चुकीची व्यक्ती आहे” या दोन विधानांमध्ये मोठा फरक आहे. पहिल्या विधानात सुधारण्याची संधी आहे, तर दुसऱ्या विधानात स्वतःच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला दोष देण्याची शक्यता आहे. म्हणूनच स्वतःच्या वर्तनाची जबाबदारी स्वीकारताना स्वतःच्या अस्तित्वाचा अपमान करू नका.
इतरांचा आदर करा, पण त्यासाठी स्वतःचा स्वाभिमान गमावू नका. आपल्या मर्यादा ओळखा, गरज पडल्यास नकार द्या आणि स्वतःच्या आरोग्याला व भावनांना महत्त्व द्या. स्वतःला स्वीकारणारी व्यक्ती स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यासाठी अधिक मोकळी राहू शकते, कारण तिच्यासाठी प्रत्येक चूक ही स्वतःच्या मूल्यावरचा हल्ला नसून शिकण्याची संधी असते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
स्वतःला सुंदर व्यक्तिमत्त्व मानायला सुरुवात करणे म्हणजे एका दिवसात स्वतःबद्दलचे सर्व नकारात्मक विचार नाहीसे होणे नव्हे. हा एक सराव आहे. काही दिवशी स्वतःबद्दल छान वाटेल, तर काही दिवशी पुन्हा असुरक्षितता जाणवेल.
अशा वेळी स्वतःवर नाराज होण्याऐवजी आपणही एक सामान्य माणूस आहोत, हे लक्षात ठेवा. रोज स्वतःमधील एखादा चांगला गुण ओळखा, स्वतःच्या शरीराची काळजी घ्या,
इतरांशी तुलना करण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष द्या आणि स्वतःशी बोलताना आदराची भाषा वापरा. या सवयींचा परिणाम प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगळा असू शकतो; मात्र स्वतःशी अधिक समजूतदारपणे वागण्याचा प्रयत्न नक्कीच महत्त्वाचा आहे.
माझ्या या लेखाचा मुख्य विचार एवढाच आहे की, तुम्ही सुंदर दिसता की नाही, याचा निर्णय घेण्यात आयुष्य घालवण्यापेक्षा स्वतःमधील सुंदर गुण ओळखण्यात आयुष्याचा वेळ खर्च करा.
कारण तुमचे व्यक्तिमत्त्व केवळ तुमच्या चेहऱ्यात नसते, ते तुमच्या विचारांत, कृतीत, संवेदनशीलतेत, निर्णयांत आणि इतरांशी वागण्याच्या पद्धतीतही दिसते. जगाने तुमच्यातील प्रत्येक गुण ओळखलाच पाहिजे असे नाही. पण तुम्ही स्वतःमधील चांगल्या गोष्टी ओळखायला सुरुवात केली, तर स्वतःकडे पाहण्याची तुमची नजर बदलू शकते.
स्वतःला स्वीकारा, स्वतःचा आदर करा आणि स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याची संधी स्वतःलाच द्या. कारण स्वतःशी असलेले नाते अधिक चांगले करण्याची सुरुवात इतरांनी तुम्हाला सुंदर म्हणण्यापासून नव्हे, तर तुम्ही स्वतःला समजून घेण्यापासून होते.
धन्यवाद.