आपण अनेकदा म्हणतो, “माझं शरीर खूप थकलं आहे.” पण काही वेळा शरीरापेक्षा मन जास्त थकलेलं असतं. शरीराला लागलेली जखम काही दिवसांनी भरून येते, पण मनाला लागलेली जखम अनेक वर्षे तशीच राहू शकते. म्हणूनच मानसशास्त्र सांगते की दुःखाचा खरा अनुभव शरीरापेक्षा मनात तयार होतो.
याचा अर्थ शरीराला वेदना होत नाहीत असा नाही. शरीराला वेदना होतात, पण त्या वेदनांचा अर्थ, त्यांची तीव्रता आणि त्यांचा परिणाम आपलं मन ठरवत असतं. म्हणूनच एकाच परिस्थितीत दोन व्यक्ती वेगवेगळ्या प्रकारे प्रतिक्रिया देतात.
उदाहरणार्थ, दोन मित्रांची नोकरी जाते. एक मित्र खचून जातो. त्याला वाटतं की आयुष्य संपलं. दुसरा मित्र काही दिवस दुःखी होतो, पण पुन्हा नव्या संधी शोधायला सुरुवात करतो. घटना दोघांसोबत सारखीच घडली, पण त्यांच्या मनाने त्या घटनेचा अर्थ वेगळा लावला.
मानसशास्त्रात याला Cognitive Appraisal म्हणजेच परिस्थितीचा मानसिक अर्थ लावण्याची प्रक्रिया म्हणतात. संशोधन असे सांगते की कोणतीही घटना आपल्याला थेट दुःखी करत नाही. त्या घटनेबद्दल आपण जे विचार करतो, त्यातून भावना निर्माण होतात.
आपल्या मेंदूमध्ये भावना नियंत्रित करणारे अनेक भाग असतात. विशेषतः Amygdala आणि Prefrontal Cortex यांची भूमिका महत्त्वाची असते. एखादी दुःखद घटना घडली की Amygdala धोक्याचा इशारा देते. त्यानंतर Prefrontal Cortex त्या परिस्थितीचा विचार करून निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करतो. जर आपल्या मनात नकारात्मक विचार सतत चालू असतील तर दुःख अधिक वाढते.
म्हणूनच अनेकदा शरीर व्यवस्थित असतानाही माणूस खूप दुःखी असतो. त्याला काहीच करण्याची इच्छा होत नाही. झोप लागत नाही, भूक कमी होते, कोणाशी बोलावंसं वाटत नाही. कारण शरीरापेक्षा मन जास्त थकलं असतं.
याउलट काही लोक गंभीर शारीरिक आजार असतानाही आनंदाने जगताना दिसतात. त्यांचं शरीर त्रासात असतं, पण त्यांनी आपल्या मनाला आशावादी ठेवलेलं असतं. त्यामुळे त्यांना मानसिक ताकद मिळते.
याचा अर्थ असा नाही की फक्त सकारात्मक विचार केल्याने सर्व दुःख संपते. दुःख ही नैसर्गिक भावना आहे. जवळची व्यक्ती गमावणे, अपयश, नातं तुटणे किंवा विश्वासघात होणे यामुळे दुःख होणारच. पण त्या दुःखात आपण किती काळ अडकून राहतो, हे आपल्या विचारांवर आणि भावनांना हाताळण्याच्या पद्धतीवर अवलंबून असतं.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की भावना दाबून ठेवण्यापेक्षा त्या स्वीकारणं अधिक फायदेशीर असतं. अनेक लोक रडणं म्हणजे कमजोरी समजतात. प्रत्यक्षात भावना व्यक्त करणं ही मानसिक आरोग्यासाठी चांगली गोष्ट आहे. विश्वासू व्यक्तीशी बोलणं, आपल्या भावना लिहून ठेवणं किंवा आवश्यक असेल तर तज्ज्ञांची मदत घेणं, यामुळे मन हलकं होतं.
एक छोटंसं उदाहरण पाहूया.
एका मुलाला परीक्षेत कमी गुण मिळाले. तो स्वतःला अपयशी समजू लागला. “मी काहीच करू शकत नाही,” असा विचार त्याच्या मनात आला. त्यामुळे तो आणखी खचला. दुसरा विद्यार्थीही कमी गुण मिळाल्यानंतर म्हणाला, “यावेळी चूक झाली, पुढच्या वेळी अधिक तयारी करेन.” दोघांचे गुण सारखेच होते, पण त्यांच्या मनातील विचार वेगळे होते. म्हणून त्यांचा अनुभवही वेगळा झाला.
आपलं मन अनेकदा भूतकाळात अडकतं किंवा भविष्याची चिंता करत राहतं. त्यामुळे वर्तमानातील आनंद हरवतो. सतत जुन्या आठवणी कुरवाळणं किंवा उद्याची भीती बाळगणं यामुळे दुःख वाढतं. वर्तमान क्षणात जगण्याचा सराव केल्यास मन हळूहळू शांत होऊ लागतं.
संशोधनात असेही दिसून आले आहे की नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम आणि सामाजिक आधार यामुळे मानसिक ताण कमी होतो. शरीर निरोगी असेल तर मनालाही त्याचा फायदा होतो. त्यामुळे शरीर आणि मन यांचा एकमेकांशी खूप जवळचा संबंध आहे.
कृतज्ञतेची सवयही मनाला मजबूत बनवते. रोजच्या आयुष्यातील छोट्या चांगल्या गोष्टींकडे लक्ष दिल्यास मन नकारात्मक विचारांमधून हळूहळू बाहेर येऊ लागतं. याचा अर्थ दुःख नाकारणं नाही, तर दुःखासोबत जगण्याची ताकद वाढवणं आहे.
काही वेळा दुःख इतकं खोल असतं की ते स्वतःहून कमी होत नाही. जर अनेक आठवडे सतत उदासी, निराशा, झोपेचा त्रास, स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना किंवा दैनंदिन कामांमध्ये रस कमी होत असेल, तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं आवश्यक आहे. योग्य समुपदेशन आणि उपचारांमुळे अनेक लोक पुन्हा आनंदी जीवन जगू शकतात.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. दुःख हे आपल्या आयुष्याचा शत्रू नाही. ते एक भावना आहे जी आपल्याला काहीतरी महत्त्वाचं सांगण्याचा प्रयत्न करत असते. त्या भावनेला समजून घेतलं, स्वीकारलं आणि योग्य पद्धतीने हाताळलं तर ती हळूहळू कमी होऊ शकते.
म्हणूनच असं म्हणता येईल की दुःख फक्त शरीरात नसतं, ते मनात तयार होतं आणि मनातूनच त्यावर मात करण्याची शक्तीही निर्माण होते. परिस्थिती नेहमी आपल्या हातात नसते, पण त्या परिस्थितीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन मात्र आपल्या हातात असतो. मनाला समजून घेण्याचा, स्वतःवर प्रेम करण्याचा आणि गरज वाटल्यास मदत स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला, तर कोणतंही दुःख कायमचं राहत नाही. प्रत्येक काळोख्या रात्रीनंतर जसा सूर्य उगवतो, तसंच मनालाही पुन्हा आनंदाचा प्रकाश मिळू शकतो.
धन्यवाद.