काही लोकांचं आयुष्य जगण्यात कमी आणि सहन करण्यात जास्त जातं. ते रोज सकाळी उठतात, जबाबदाऱ्या पार पाडतात, लोकांच्या अपेक्षा पूर्ण करतात, पण त्यांच्या स्वतःच्या मनात काय चाललं आहे याकडे कोणी लक्ष देत नाही. बाहेरून सर्व काही सामान्य दिसत असलं तरी आतून ते सतत मानसिक ताण, दुःख, निराशा आणि भावनिक ओझं सहन करत असतात. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की सतत सहन करत राहण्याची सवय व्यक्तीच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम करू शकते.
लहानपणापासून अनेकांना शिकवलं जातं की परिस्थितीशी जुळवून घ्या, वाद टाळा, स्वतःच्या भावना दाबून ठेवा आणि इतरांना त्रास होणार नाही याची काळजी घ्या. ही शिकवण काही प्रमाणात आवश्यक असली तरी जेव्हा व्यक्ती स्वतःच्या गरजा आणि भावनांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करू लागते, तेव्हा समस्या निर्माण होतात. अशा व्यक्तींचं आयुष्य हळूहळू फक्त सहन करण्याभोवती फिरू लागतं.
मानसशास्त्रात याला “Emotional Suppression” म्हणजे भावनांना दाबून ठेवण्याची प्रवृत्ती म्हटलं जातं. संशोधनानुसार जे लोक वारंवार राग, दुःख, निराशा किंवा भीती व्यक्त न करता मनात साठवून ठेवतात, त्यांच्यामध्ये ताणतणावाची पातळी जास्त आढळते. शरीरात स्ट्रेस हार्मोन कॉर्टिसोलचे प्रमाण वाढते आणि त्याचा परिणाम झोप, पचन, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि मानसिक आरोग्यावर होतो.
अनेक लोकांना वाटतं की सहन करणं म्हणजे मानसिक ताकद. पण प्रत्येक गोष्ट सहन करणं ही ताकद नसते. काही वेळा ती स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करण्याची सवय असते. मानसिक ताकद म्हणजे योग्य वेळी स्वतःचा आवाज उठवणं, मर्यादा ठरवणं आणि गरज पडल्यास मदत मागणं.
काही लोक नातेसंबंधांमध्ये सतत सहन करत राहतात. त्यांना समोरच्या व्यक्तीचं वर्तन दुखावत असतं, पण नातं तुटेल या भीतीने ते काही बोलत नाहीत. सुरुवातीला हे शांततेसाठी योग्य वाटतं, पण कालांतराने मनात राग, नाराजी आणि भावनिक अंतर वाढू लागतं. संशोधन दर्शवतं की निरोगी नातेसंबंधांसाठी प्रामाणिक संवाद अत्यंत महत्त्वाचा असतो. सतत सहन करणारी व्यक्ती अनेकदा स्वतःची ओळख आणि आत्मसन्मान गमावू लागते.
कामाच्या ठिकाणीही अनेक लोक फक्त सहन करत जगतात. अतिरिक्त कामाचा ताण, मान्यता न मिळणं, अन्यायकारक वागणूक किंवा सततची स्पर्धा यामुळे मानसिक थकवा निर्माण होतो. तरीही अनेक कर्मचारी काही बोलत नाहीत. कारण त्यांना नोकरी जाण्याची भीती असते. अशा परिस्थितीत “Burnout” म्हणजे मानसिक आणि भावनिक थकवा निर्माण होण्याचा धोका वाढतो.
सहन करण्यामागे अनेकदा भीती लपलेली असते. नकाराची भीती, टीकेची भीती, एकटं पडण्याची भीती किंवा अपयशाची भीती. त्यामुळे व्यक्ती स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याऐवजी शांत राहणं पसंत करते. परंतु भीतीमुळे घेतलेले निर्णय दीर्घकाळासाठी मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरत नाहीत.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात काही मर्यादा असणं आवश्यक आहे. या मर्यादांना “Personal Boundaries” म्हटलं जातं. म्हणजे कोणती गोष्ट आपल्यासाठी योग्य आहे आणि कोणती नाही हे स्पष्टपणे सांगण्याची क्षमता. ज्या लोकांकडे या मर्यादा नसतात ते इतरांच्या अपेक्षांचं ओझं उचलत राहतात आणि स्वतःच्या गरजा विसरून जातात.
सतत सहन करणाऱ्या लोकांमध्ये आत्मविश्वास कमी होण्याची शक्यता जास्त असते. कारण त्यांना स्वतःच्या मताला किंमत द्यायची सवय राहत नाही. हळूहळू त्यांना असं वाटू लागतं की त्यांच्या भावना महत्त्वाच्या नाहीत. ही भावना दीर्घकाळ टिकली तर नैराश्य आणि चिंताग्रस्तता वाढू शकते.
संशोधन असंही दाखवतं की जे लोक आपल्या भावनांना योग्य पद्धतीने व्यक्त करतात त्यांचं मानसिक आरोग्य तुलनेने अधिक चांगलं असतं. भावना व्यक्त करणं म्हणजे सतत भांडण करणं नाही. तर स्वतःला काय वाटतं हे शांतपणे आणि स्पष्टपणे सांगणं होय. ही एक मानसिक कौशल्य आहे जी सरावाने विकसित करता येते.
आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट बदलणं शक्य नसतं. काही परिस्थिती खरंच सहन कराव्या लागतात. पण प्रत्येक गोष्ट मुकाटपणे सहन करणं आवश्यक नाही. जेव्हा एखादी परिस्थिती सतत मानसिक त्रास देत असेल, आत्मसन्मान कमी करत असेल किंवा आरोग्यावर परिणाम करत असेल, तेव्हा त्याबद्दल काहीतरी पाऊल उचलणं गरजेचं असतं.
स्वतःच्या भावना ओळखणं हा बदलाचा पहिला टप्पा आहे. अनेक लोक इतकी वर्षं सहन करत राहतात की त्यांना स्वतःला नेमकं काय वाटतं हेच समजेनासं होतं. म्हणून दिवसातून काही मिनिटे स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देणं उपयुक्त ठरतं. “मला सध्या कसं वाटत आहे?” हा साधा प्रश्नही खूप काही सांगू शकतो.
मदत मागणं हे देखील महत्त्वाचं आहे. मित्र, कुटुंबीय किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ यांच्याशी संवाद साधल्याने मनावरील ओझं कमी होऊ शकतं. प्रत्येक लढाई एकट्याने लढण्याची गरज नसते.
शेवटी, आयुष्य फक्त सहन करण्यासाठी नाही तर जगण्यासाठी आहे. सहनशीलता हा एक गुण आहे, पण जेव्हा ती स्वतःच्या मानसिक आरोग्याच्या किंमतीवर येते तेव्हा तिचा पुनर्विचार करणे आवश्यक असते. स्वतःच्या भावना, गरजा आणि मर्यादांना महत्त्व देणं ही स्वार्थी गोष्ट नाही. उलट ते निरोगी आणि संतुलित आयुष्य जगण्याचा पाया आहे.
काहींचं आयुष्य खरंच फक्त सहन करण्यात जात असतं. पण मानसशास्त्र सांगतं की माणसाकडे बदलाची क्षमता असते. स्वतःचा आवाज ऐकायला शिकणं, भावना व्यक्त करणं आणि आवश्यक तेथे ठामपणे उभं राहणं यामुळे आयुष्य केवळ सहन करण्यापासून खऱ्या अर्थाने जगण्याकडे वळू शकतं.
धन्यवाद.