काही व्यक्ती आपल्या चांगुलपणाचा, शांत स्वभावाचा किंवा मदत करण्याच्या वृत्तीचा गैरफायदा घेत आहेत असे अनेकांना आयुष्यात कधीतरी जाणवते. सुरुवातीला आपण हे दुर्लक्ष करतो. पण हळूहळू लक्षात येते की काही लोक आपल्याला सतत वापरत आहेत, आपल्या भावना समजून घेत नाहीत, आणि आपण “नाही” म्हणू शकत नाही हे पाहून स्वतःचा फायदा करून घेत आहेत. अशा वेळी मनात राग, अपराधीपणा, दुःख आणि स्वतःबद्दल कमीपणाची भावना निर्माण होऊ शकते.
मानसशास्त्रानुसार, सतत इतरांना खुश ठेवण्याची सवय, संघर्षाची भीती आणि स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट न ठेवणे यामुळे लोक आपला गैरफायदा घेऊ लागतात. याचा अर्थ आपण कमकुवत आहोत असा नाही. उलट, अनेक संवेदनशील आणि चांगल्या मनाच्या लोकांना ही समस्या जास्त जाणवते.
संशोधन सांगते की “People Pleasing” म्हणजे सतत इतरांना नाराज होऊ न देण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये मानसिक थकवा, Anxiety आणि Emotional Stress जास्त दिसतो. कारण ते स्वतःच्या गरजांपेक्षा इतरांच्या अपेक्षांना जास्त महत्त्व देतात.
अनेक वेळा आपल्याला लहानपणापासून शिकवले जाते की चांगले लोक नेहमी शांत असतात, दुसऱ्यांना मदत करतात आणि कधीच विरोध करत नाहीत. पण वास्तवात, सतत स्वतःला दाबून ठेवणे मानसिक आरोग्यासाठी चांगले नसते. जेव्हा आपण प्रत्येक गोष्टीला “हो” म्हणतो, तेव्हा काही लोक त्याला आपली मजबुरी समजू लागतात.
उदाहरणार्थ, एखादा मित्र सतत तुमच्याकडून मदत घेतो पण तुमची गरज असताना गायब होतो. ऑफिसमध्ये कोणी आपले काम तुमच्यावर ढकलते. नात्यात एखादी व्यक्ती तुमच्या भावनांचा विचार न करता फक्त स्वतःचा फायदा पाहते. सुरुवातीला हे लहान वाटते, पण हळूहळू ते सवय बनते.
यामागे एक महत्त्वाची मानसिक गोष्ट म्हणजे “Boundaries” म्हणजेच वैयक्तिक मर्यादा. मानसशास्त्रात Boundaries म्हणजे आपण इतरांना कसे वागू द्यायचे हे ठरवणे. ज्या व्यक्ती स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट ठेवतात त्यांचा लोक सहसा आदर करतात. पण ज्या व्यक्ती सतत सहन करतात, त्यांच्याबाबत काही लोक मर्यादा ओलांडू लागतात.
म्हणून पहिली महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःच्या भावना ओळखणे. जर एखाद्या व्यक्तीशी बोलल्यानंतर तुम्हाला सतत थकवा, राग किंवा guilt वाटत असेल, तर त्या नात्यात काहीतरी चुकीचे असू शकते. आपल्या मनाचे संकेत दुर्लक्ष करू नका.
दुसरी गोष्ट म्हणजे “नाही” म्हणण्याचा सराव करा. अनेकांना “नाही” म्हणताना भीती वाटते की समोरची व्यक्ती नाराज होईल. पण प्रत्येक वेळी स्वतःला त्रास देऊन दुसऱ्यांना खुश ठेवणे योग्य नाही. “आत्ता मला हे शक्य नाही”, “मला थोडा वेळ हवा आहे” किंवा “मी यासाठी comfortable नाही” अशी साधी वाक्येही खूप प्रभावी असतात.
मानसशास्त्रात याला Assertive Communication म्हणतात. म्हणजे आक्रमक न होता स्पष्टपणे स्वतःचे मत सांगणे. संशोधनानुसार Assertive लोकांमध्ये आत्मविश्वास आणि मानसिक समाधान जास्त दिसते. कारण ते स्वतःच्या भावना दाबून ठेवत नाहीत.
काही लोकांना वाटते की जर आपण मर्यादा ठेवल्या तर लोक आपल्यापासून दूर जातील. पण खरे नाते मर्यादा समजून घेतात. जे लोक फक्त तुमचा फायदा घेण्यासाठी जवळ असतात, तेच अशा वेळी नाराज होतात.
तिसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे अपराधीपणातून बाहेर पडणे. अनेक चांगल्या लोकांना स्वतःसाठी उभे राहताना guilt वाटतो. पण स्वतःचे मानसिक आरोग्य जपणे ही स्वार्थी गोष्ट नाही. विमानातही आधी स्वतःचा oxygen mask लावायला सांगितला जातो, कारण आपण ठीक असलो तरच इतरांना मदत करू शकतो.
कधी कधी काही व्यक्ती Emotional Manipulation वापरतात. उदाहरणार्थ, “तू बदललास”, “तुला आता आमची काळजी नाही”, “तू नाही म्हणालास तर मला वाईट वाटेल” अशी वाक्ये वापरून ते guilt निर्माण करतात. अशा वेळी शांत राहून वास्तव पाहणे महत्त्वाचे असते. प्रत्येक वेळी तुमच्या भावनांचा वापर करून कोणी निर्णय बदलायला लावत असेल, तर ते निरोगी नाते नाही.
संशोधन असेही सांगते की कमी Self-Esteem असलेल्या व्यक्तींना लोक जास्त exploit करण्याचा प्रयत्न करतात. कारण त्यांना स्वतःच्या किमतीबद्दल शंका असते. म्हणून स्वतःचा आदर करणे शिकणे खूप आवश्यक आहे. तुमचा वेळ, भावना आणि ऊर्जा यांची किंमत आहे.
स्वतःला सतत दोष देण्याऐवजी स्वतःला प्रश्न विचारा. “मी इतका का सहन करतो?”, “मला नकार द्यायला एवढी भीती का वाटते?”, “मी लोकांना खुश ठेवून काय मिळवण्याचा प्रयत्न करतो?” अशा प्रश्नांमुळे स्वतःची मानसिक पद्धत समजायला मदत होते.
कधी कधी बालपणीचे अनुभवही यामागे असू शकतात. ज्या मुलांना सतत approval मिळवण्यासाठी चांगले वागावे लागले, ती मोठेपणीही लोकांना नाराज करण्याची भीती बाळगू शकतात. त्यामुळे ते स्वतःपेक्षा इतरांच्या भावना जास्त महत्त्वाच्या मानतात.
यातून बाहेर पडण्यासाठी Self-Respect आणि Emotional Awareness वाढवणे आवश्यक असते. स्वतःसाठी वेळ काढा, स्वतःच्या भावना लिहून ठेवा, आणि ज्या लोकांमुळे सतत मानसिक थकवा येतो त्यांच्यापासून थोडे अंतर ठेवायला शिका.
सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे, चांगले असणे आणि स्वतःला वापरू देणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. दयाळू असणे सुंदर आहे, पण स्वतःचा आदर राखणे त्याहून महत्त्वाचे आहे. शांत स्वभाव असणे चुकीचे नाही, पण सतत सहन करणे आवश्यक नाही.
लोकांना तुमच्या मर्यादा समजल्या नाहीत तर त्या पुन्हा स्पष्ट करा. आणि तरीही कोणी तुमचा गैरफायदा घेत असेल, तर त्या नात्यापासून दूर जाणेही कधी कधी मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक असते.
कारण शेवटी, जे लोक खरोखर तुमची किंमत ओळखतात ते तुमच्या चांगुलपणाचा गैरफायदा घेणार नाहीत. ते तुमच्या भावना, वेळ आणि मर्यादांचा आदर करतील.
धन्यवाद.