कधी कधी शरीराने आपण अजिबात काम केलेले नसते, तरीही मन प्रचंड थकल्यासारखे वाटते. कोणाशी बोलण्याची इच्छा होत नाही, छोट्या गोष्टींचा राग येतो, निर्णय घेणे कठीण जाते आणि आवडत्या गोष्टींमधील आनंदसुद्धा कमी होतो. यालाच आपण मानसिक थकवा म्हणतो.
मानसिक थकवा दूर करण्यासाठी नेहमीच मोठ्या सुट्टीची किंवा आयुष्यात मोठ्या बदलाची गरज नसते. आपल्या दैनंदिन जीवनातील काही छोट्या सवयी मनाला पुन्हा ऊर्जा देऊ शकतात.
यासाठी मानसशास्त्रातील Effort-Recovery Model (प्रयत्न आणि पुनर्प्राप्ती सिद्धांत) समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. या सिद्धांतानुसार, सतत मानसिक किंवा शारीरिक प्रयत्न केल्यानंतर मेंदू आणि शरीराला पुरेशी विश्रांती मिळाली नाही, तर थकवा साचत जातो. त्यामुळे कामाइतकेच कामातून योग्य वेळी बाहेर पडणेही महत्त्वाचे आहे.
मानसिक थकवा दूर करण्याचे ८ सोपे मानसशास्त्रीय नियम
१. मनाला कामापासून थोडा वेळ दूर ठेवा.
सतत कामाचा विचार करणे, उद्याची चिंता करणे आणि झालेल्या घटनांचे विश्लेषण करणे थांबवा. दिवसातील काही वेळ स्वतःला कामाच्या आणि जबाबदाऱ्यांच्या विचारांपासून पूर्णपणे मुक्त ठेवा. याला Psychological Detachment असे म्हणतात. संशोधनानुसार मानसिक आरोग्यासाठी हा महत्त्वाचा घटक आहे. PubMed +1
२. एकाच वेळी अनेक कामे करण्याचा हट्ट सोडा.
एकाच वेळी अनेक गोष्टींचा विचार केल्यामुळे लक्ष विभागले जाते आणि मानसिक थकवा वाढू शकतो. एकावेळी एकच काम पूर्ण करण्याची सवय लावा.
३. स्वतःसाठी छोटे ब्रेक घ्या.
प्रत्येक ६० ते ९० मिनिटांच्या कामानंतर काही मिनिटे विश्रांती घ्या. थोडे चालणे, शांत बसणे किंवा खिडकीतून बाहेर पाहणे यामुळे कामाच्या एकसुरीपणातून बाहेर पडता येते.
४. मनातल्या भावना व्यक्त करा.
सतत भावना दाबून ठेवल्यामुळे मानसिक ताण वाढू शकतो. विश्वासू व्यक्तीशी बोला, आपल्या भावना लिहून काढा किंवा गरज वाटल्यास मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्या.
५. स्वतःच्या आवडीच्या गोष्टींसाठी वेळ काढा.
गाणी ऐकणे, पुस्तक वाचणे, बागकाम करणे, चित्र काढणे किंवा निसर्गात फिरणे अशा गोष्टी करा. प्रत्येक वेळेला उत्पादक कामच केले पाहिजे, असा स्वतःवर दबाव ठेवू नका.
६. झोपेला प्राधान्य द्या.
पुरेशी आणि नियमित झोप मेंदूच्या कार्यासाठी महत्त्वाची आहे. झोपण्यापूर्वी मोबाईलचा वापर कमी करा आणि झोपण्याची निश्चित वेळ ठेवा.
७. प्रत्येक गोष्टीची जबाबदारी स्वतःवर घेऊ नका.
प्रत्येकाला आनंदी ठेवणे, प्रत्येक समस्या सोडवणे आणि प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात ठेवणे शक्य नाही. ज्या गोष्टी आपल्या नियंत्रणात नाहीत, त्यांचा अतिविचार करणे थांबवा.
८. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला.
‘मी खूप थकलो आहे, माझ्याकडून काहीच होणार नाही’ असे म्हणण्याऐवजी ‘मला थोडी विश्रांती हवी आहे. मी पुन्हा नव्याने सुरुवात करू शकतो’ असे स्वतःला सांगा. स्वतःशी सहानुभूतीने वागण्याचा प्रयत्न करा.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
मानसिक थकवा दूर करण्यासाठी स्वतःला सतत मजबूत सिद्ध करण्याची गरज नसते. कधी थांबणे, कधी विश्रांती घेणे आणि कधी स्वतःच्या भावनांना समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे असते.
लक्षात ठेवा, विश्रांती घेणे म्हणजे आयुष्यात मागे पडणे नाही, तर पुन्हा नव्या ऊर्जेने पुढे जाण्यासाठी स्वतःला तयार करणे आहे.
मानसिक थकवा दीर्घकाळ टिकत असेल, दैनंदिन कामांवर परिणाम होत असेल किंवा सतत निराशा, चिंता आणि झोपेच्या समस्या जाणवत असतील, तर तज्ज्ञांची मदत घ्या.
धन्यवाद.