त्रास देणाऱ्यांना त्यांचा त्रास रिटर्न करायला हवा का?

आपल्या आयुष्यात कधीतरी अशी व्यक्ती भेटते जी सतत त्रास देते. कधी ती टोमणे मारते, कधी अपमान करते, कधी जाणूनबुजून दुखावते. अशा वेळी अनेकांच्या मनात एक प्रश्न निर्माण होतो, “जसा त्रास त्यांनी मला दिला, तसाच त्रास मी त्यांना परत द्यायला हवा का?” हा प्रश्न फक्त भावनिक नाही तर मानसशास्त्रीयदृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे.

जेव्हा कोणी आपल्याला दुखावते, तेव्हा राग, निराशा, अपमान आणि असहाय्यता अशा अनेक भावना निर्माण होतात. मेंदूचा भावनिक भाग म्हणजे अमिग्डला अशा प्रसंगी लगेच सक्रिय होतो. त्यामुळे बदला घेण्याची इच्छा निर्माण होणे ही एक नैसर्गिक मानवी प्रतिक्रिया आहे. पण नैसर्गिक वाटणारी प्रत्येक गोष्ट आपल्या हिताचीच असेल असे नाही.

मानसशास्त्रीय संशोधनातून असे दिसून आले आहे की बदला घेतल्याने व्यक्तीला काही काळासाठी समाधान मिळू शकते. मात्र हे समाधान खूप अल्पकाळ टिकते. त्यानंतर पुन्हा राग, अपराधीपणा किंवा अधिक तणाव निर्माण होऊ शकतो. काही संशोधकांनी याला “Revenge Cycle” असे नाव दिले आहे. म्हणजे एक व्यक्ती दुसऱ्याला त्रास देते, मग दुसरी व्यक्ती बदला घेते आणि हा संघर्ष वाढतच जातो.

समजा एखाद्या सहकाऱ्याने ऑफिसमध्ये तुमची निंदा केली. त्याच्या बदल्यात तुम्हीही त्याची निंदा केली. काही वेळासाठी तुम्हाला जिंकल्या सारखे वाटेल. पण त्यामुळे नातेसंबंध आणखी बिघडतील. कामाचे वातावरण खराब होईल आणि मानसिक तणाव वाढेल. म्हणजेच बदला घेतल्याने मूळ समस्या सुटत नाही, ती अधिक गुंतागुंतीची बनते.

याचा अर्थ असा नाही की आपण अन्याय सहन करत राहावे. अनेक लोक बदला न घेणे म्हणजे कमकुवतपणा समजतात. प्रत्यक्षात स्वतःचे संरक्षण करणे आणि बदला घेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. जर कोणी सतत त्रास देत असेल तर त्याला स्पष्टपणे मर्यादा दाखवणे आवश्यक असते. याला मानसशास्त्रात “Healthy Boundaries” असे म्हणतात.

उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत अपमानास्पद भाषा वापरत असेल तर आपण शांतपणे सांगू शकतो, “अशा प्रकारे बोललेले मला स्वीकारार्ह नाही.” जर ती व्यक्ती बदलत नसेल तर तिच्यापासून अंतर ठेवणे हा अधिक शहाणपणाचा मार्ग असू शकतो. यात बदला नाही, पण स्वतःचे संरक्षण आहे.

संशोधन असेही सांगते की सतत बदला घेण्याच्या विचारात राहिल्याने मानसिक ऊर्जा खर्च होते. आपण पुन्हा पुन्हा त्या घटनेचा विचार करतो. त्यामुळे चिंता, नैराश्य आणि तणाव वाढू शकतो. काही लोक वर्षानुवर्षे एखाद्या व्यक्तीबद्दलचा राग मनात ठेवतात. पण त्या व्यक्तीपेक्षा जास्त नुकसान स्वतःचेच होत असते.

याउलट क्षमा करण्याची क्षमता मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते. येथे क्षमा म्हणजे चुकीचे वर्तन योग्य ठरवणे नाही. क्षमा म्हणजे त्या व्यक्तीच्या वागण्याने आपल्या मनावर असलेली पकड कमी करणे. आपण रागाच्या ओझ्यातून स्वतःला मुक्त करतो. अनेक संशोधनांमध्ये असे आढळले आहे की क्षमाशील लोकांमध्ये तणाव कमी असतो आणि भावनिक स्वास्थ्य अधिक चांगले असते.

तथापि, प्रत्येक परिस्थितीत क्षमा करणे सोपे नसते. विशेषतः गंभीर विश्वासघात, मानसिक छळ किंवा हिंसाचाराच्या घटनांमध्ये व्यक्तीला वेळ लागतो. अशा वेळी स्वतःच्या भावना स्वीकारणे महत्त्वाचे असते. “मला राग येतो आहे”, “मला दुख झाले आहे” हे मान्य करणे हीच उपचाराची पहिली पायरी असते.

त्रास देणाऱ्या व्यक्तींच्या वागण्यामागेही अनेकदा त्यांचे स्वतःचे मानसिक संघर्ष असू शकतात. कमी आत्मसन्मान, असुरक्षितता, मत्सर किंवा भूतकाळातील नकारात्मक अनुभव यामुळे काही लोक इतरांना त्रास देतात. याचा अर्थ त्यांच्या वागण्याचे समर्थन करणे नव्हे, पण त्यामुळे त्यांच्या वर्तनाकडे वेगळ्या नजरेने पाहता येते.

खरी ताकद कुठे असते? समोरच्याला दुखावण्यात की स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवण्यात? मानसशास्त्र सांगते की भावनिक परिपक्वता म्हणजे प्रत्येक प्रक्षोभाला प्रतिक्रिया देणे नव्हे, तर योग्य प्रतिसाद निवडणे. कोणी आपल्याला दुखावले म्हणून आपणही तसेच वागलो, तर आपण त्यांच्यासारखेच वागतो. पण शांतपणे, ठामपणे आणि स्वाभिमानाने परिस्थिती हाताळली तर आपण स्वतःची मानसिक ताकद वाढवतो.

कधी कधी सर्वात प्रभावी “रिटर्न” म्हणजे यशस्वी, शांत आणि आनंदी आयुष्य जगणे असते. कारण त्रास देणाऱ्या व्यक्तीला अपेक्षा असते की आपण कोलमडून जाऊ. पण आपण स्वतःच्या विकासावर लक्ष केंद्रित केले, भावनिकदृष्ट्या मजबूत झालो आणि पुढे गेलो, तर तोच सर्वोत्तम प्रतिसाद ठरतो.

शेवटी, त्रास देणाऱ्यांना त्यांचा त्रास परत देणे आकर्षक वाटू शकते, पण ते बहुतेक वेळा दीर्घकालीन समाधान देत नाही. त्याऐवजी स्पष्ट मर्यादा, आत्मसन्मान, भावनिक नियंत्रण आणि स्वतःच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे अधिक उपयुक्त ठरते. बदला घेणे आपल्याला काही क्षणांसाठी शक्तिशाली वाटू शकते, पण स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आपल्याला खऱ्या अर्थाने मजबूत बनवते.

म्हणून पुढच्या वेळी कोणी तुम्हाला त्रास दिला तर स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “मला त्यांच्यासारखे व्हायचे आहे की माझ्या मूल्यांनुसार जगायचे आहे?” या प्रश्नाचे उत्तरच तुम्हाला योग्य दिशा दाखवेल.

धन्यवाद.

गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.

👉🏽 क्लिक करा 👈🏽

“आयु‌ष्य खूप सुंदर आहे, आणखीन सुंदर बनवूया”