आजच्या काळात विवाहबाह्य संबंधांबद्दल पूर्वीपेक्षा जास्त चर्चा होताना दिसते. सोशल मीडिया, डेटिंग अॅप्स, ऑनलाइन संवाद आणि बदलती नातेसंबंधांची मानसिकता यामुळे विवाहाबाहेरील आकर्षण किंवा संबंध अधिक सहजपणे निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे एक प्रश्न वारंवार विचारला जातो, “विवाहबाह्य संबंध आता सामान्य मानायला हवेत का?”
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून या प्रश्नाचं उत्तर सरळ “हो” किंवा “नाही” असं देता येत नाही. कारण एखादी गोष्ट समाजात दिसू लागली किंवा तिच्याबद्दल मोकळेपणाने चर्चा होऊ लागली, म्हणून ती आपोआप आरोग्यदायी किंवा योग्य ठरत नाही.
विवाहबाह्य संबंध म्हणजे नेमकं काय?
विवाहबाह्य संबंध फक्त लैंगिक संबंधांपुरते मर्यादित नसतात. जोडीदारापासून लपवून दुसऱ्या व्यक्तीसोबत भावनिक जवळीक, रोमँटिक संबंध, लैंगिक संबंध किंवा डिजिटल माध्यमातून गुप्त अंतरंग संवाद यांचाही त्यात समावेश होऊ शकतो.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक जोडप्याच्या सीमारेषा वेगळ्या असू शकतात. काही जोडपी विशिष्ट प्रकारच्या संवादाला स्वीकारार्ह मानतील, तर काहींसाठी तो विश्वासघात असेल. म्हणूनच नात्यातील परस्परसंमती, स्पष्ट सीमा आणि प्रामाणिकपणा अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात.
मग लोक विवाहबाह्य संबंधांकडे का वळतात?
यामागे एकच कारण नसतं.
काही संशोधनांमध्ये कमी नातेसंबंध समाधान, लैंगिक असमाधान, व्यक्तीची सामाजिक-लैंगिक प्रवृत्ती, वैयक्तिक वैशिष्ट्ये आणि नात्यातील समस्या यांचा विवाहबाह्य संबंधांशी संबंध आढळतो. 2025 मधील एका अभ्यासात लैंगिक जीवनातील समाधान आणि एकूण नातेसंबंधातील समाधान यांचा विवाहबाह्य संबंधांच्या इच्छेशी नकारात्मक संबंध आढळला.
काही लोकांना नात्यात भावनिक जवळीक, कौतुक किंवा स्वीकार मिळत नसल्याची भावना असू शकते. काहींना नवीन व्यक्तीकडून मिळणारी उत्सुकता आणि आकर्षण खूप प्रभावी वाटू शकतं. तर काही वेळा संधी, आवेग, वैयक्तिक मूल्ये आणि स्वतःच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता यांचाही प्रभाव असतो.
म्हणून “जोडीदाराने लक्ष दिलं नाही म्हणून अफेअर झालं” किंवा “समोरची व्यक्ती वाईट होती म्हणून अफेअर झालं” असं एका कारणावर संपूर्ण जबाबदारी टाकणं योग्य नाही.
आकर्षण निर्माण होणं आणि संबंध ठेवणं यात फरक आहे
विवाह झाल्यानंतर दुसऱ्या व्यक्तीकडे आकर्षण वाटणं ही मानवी मानसशास्त्रातील शक्यता आहे. विवाह म्हणजे इतर सर्व व्यक्तींबद्दलचं आकर्षण कायमचं संपणं नाही.
परंतु आकर्षण वाटणं आणि त्या आकर्षणावर कृती करणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एखाद्या व्यक्तीला आकर्षण वाटू शकतं, पण ती व्यक्ती आपल्या मूल्यांनुसार सीमा आखू शकते. इथेच स्व-नियंत्रण, बांधिलकी आणि निर्णयक्षमता महत्त्वाची ठरते.
“सगळेच करतात” हा धोकादायक गैरसमज
आज सोशल मीडिया आणि इंटरनेटमुळे विवाहबाह्य संबंधांबद्दल आपल्याला पूर्वीपेक्षा जास्त माहिती मिळते. त्यामुळे ते पूर्वीपेक्षा खूपच सामान्य झाले आहेत, असं वाटू शकतं.
पण एखादी गोष्ट अधिक दिसतेय म्हणजे तिचं प्रमाण तितकंच वाढलं आहे, असं आवश्यक नाही. अमेरिकन मानसशास्त्रीय संघटनेच्या 2026 मधील आढाव्यानुसार डिजिटल माध्यमांनी विवाहाबाहेरील संबंधांसाठी संधी वाढवल्या असल्या तरी हे संबंध प्रत्यक्षात पूर्वीपेक्षा किती वाढले आहेत, हे निश्चितपणे सांगणं कठीण आहे.
म्हणून “आजकाल सगळेच असे आहेत” हा निष्कर्ष वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही.
विवाहबाह्य संबंधांचा परिणाम काय होऊ शकतो?
सर्वात मोठा परिणाम अनेकदा विश्वासावर होतो.
जोडीदाराला संबंधाबद्दल कळल्यानंतर राग, दुःख, असुरक्षितता, मत्सर, अपराधीपणा, लाज आणि भावनिक अस्थिरता निर्माण होऊ शकते. संशोधनात विवाहबाह्य लैंगिक संबंध किंवा त्याबद्दलची शंका यांचा नातेसंबंधातील समाधानाशी नकारात्मक संबंध आढळला आहे.
काही व्यक्तींमध्ये आत्मसन्मान कमी होणे, नैराश्याची लक्षणे किंवा दीर्घकाळ भावनिक त्रासही दिसू शकतो.
म्हणून विवाहबाह्य संबंधांना फक्त “दोन प्रौढ व्यक्तींची वैयक्तिक निवड” म्हणून पाहताना त्या संबंधामुळे इतर व्यक्तीवर होणारा मानसिक परिणाम दुर्लक्षित करता येत नाही.
प्रत्येक विवाहबाह्य संबंधाचा अर्थ विवाह संपलाच असा आहे का?
नाही.
विश्वासघात झाल्यानंतर काही नाती तुटतात, तर काही जोडपी नातं पुन्हा उभं करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यासाठी प्रामाणिक संवाद, जबाबदारी स्वीकारणे, विश्वास पुन्हा निर्माण करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न आणि आवश्यक असल्यास कपल थेरपीची मदत उपयोगी ठरू शकते.
2026 मधील एका अभ्यासात विवाहबाह्य संबंधानंतर Gottman Method Couples Therapy घेणाऱ्या जोडप्यांमध्ये नातेसंबंध आणि मानसशास्त्रीय परिणामांमध्ये उपचारानंतर सुधारणा आढळली.
याचा अर्थ प्रत्येक नातं वाचेलच असा नाही. पण विश्वासघात झाला म्हणजे सुधारण्याची कोणतीही शक्यता उरत नाही, असंही म्हणता येत नाही.
मग विवाहबाह्य संबंध “सामान्य” मानायला हवेत का?
इथे “सामान्य” या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करणं महत्त्वाचं आहे.
जर सामान्य म्हणजे समाजात काही प्रमाणात आढळणारी मानवी घटना, तर हो, ती वास्तव म्हणून स्वीकारावी लागेल.
पण सामान्य म्हणजे आरोग्यदायी, योग्य किंवा स्वीकारार्ह, असा अर्थ घेतला तर उत्तर वेगळं आहे.
विवाहबाह्य संबंधांबद्दल नैतिक निर्णय देण्यापूर्वी त्या नात्यातील करार, परस्परसंमती, प्रामाणिकपणा, जबाबदारी आणि त्यातून होणारे मानसिक परिणाम पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
शेवटी…
मानसशास्त्र आपल्याला विवाहबाह्य संबंधांबद्दल फक्त “चांगलं” किंवा “वाईट” असं लेबल लावायला सांगत नाही. ते विचारतं:
या वर्तनामागे कोणत्या गरजा आहेत?
नात्यात काय घडत होतं?
सीमारेषा काय ठरल्या होत्या?
प्रामाणिकपणा होता का?
आणि या निर्णयाचा स्वतःवर व इतरांवर काय परिणाम झाला?
विवाहबाह्य आकर्षण ही मानवी मानसशास्त्रातील एक शक्यता असू शकते. पण आकर्षणाला प्रतिसाद कसा द्यायचा, आपल्या नात्याच्या सीमांचा आदर कसा करायचा आणि आपल्या निर्णयाची जबाबदारी कशी घ्यायची, हे आपल्या निवडीशी संबंधित आहे.
म्हणून विवाहबाह्य संबंधांना “सामान्य” करण्यापेक्षा, नात्यांमध्ये प्रामाणिकपणा, परस्परसंमती, स्पष्ट सीमा आणि भावनिक जबाबदारी यांना सामान्य करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
धन्यवाद.