कधी कधी आयुष्यात बाहेरून सगळं ठीक दिसत असतं, पण आतून मात्र आपण थकलेले असतो. काम सुरू करावंसं वाटत नाही, पूर्वीसारखा उत्साह राहत नाही, छोट्या गोष्टींमध्ये आनंद मिळत नाही आणि दिवस फक्त एकामागून एक ढकलत राहतो. सकाळ होते, आपण उठतो, रोजची कामं करतो, लोकांशी बोलतो, जबाबदाऱ्या पार पाडतो; पण मनात कुठेतरी प्रश्न असतो, “मी खरंच जगतोय की फक्त दिवस काढतोय?”
ही अवस्था नेहमीच आळशीपणामुळे येते असं नाही. सततचा ताण, भावनिक थकवा, एकसारखी दिनचर्या, अपूर्ण राहिलेल्या इच्छा, नात्यांमधील ताण, अपयशाची भीती किंवा सतत इतरांशी तुलना यामुळेही जीवनातील उत्साह कमी होऊ शकतो. मानसशास्त्रात याकडे केवळ “मूड खराब आहे” म्हणून पाहण्यापेक्षा व्यक्तीच्या विचार, भावना, वर्तन आणि दैनंदिन जीवनातील बदलांचा एकत्रित विचार केला जातो.
मरगळ आली की आपण काय करतो?
मरगळलेल्या अवस्थेत माणूस अनेकदा स्वतःपासूनच दूर जाऊ लागतो. “उद्या करू”, “आता काही अर्थ नाही”, “माझ्याकडून काही होणार नाही”, “आयुष्य असंच आहे” असे विचार वाढू लागतात. त्यातून कृती कमी होते. कृती कमी झाली की अनुभव कमी होतात. आनंद देणाऱ्या गोष्टी कमी झाल्या की मन आणखी निष्क्रिय होतं. अशा प्रकारे एक चक्र तयार होतं.
यातून बाहेर पडण्यासाठी नेहमीच मोठा निर्णय घेण्याची गरज नसते. अनेकदा लहान कृती आधी करावी लागते आणि प्रेरणा नंतर निर्माण होते. मानसशास्त्रातील Behavioral Activation या दृष्टिकोनामध्ये याच तत्त्वाला महत्त्व दिलं जातं. म्हणजेच मन तयार होण्याची वाट पाहत बसण्याऐवजी छोट्या अर्थपूर्ण कृती सुरू करणे. कृतीमुळे अनुभव बदलतात आणि अनुभवांमुळे मनःस्थितीत बदल होण्याची शक्यता वाढते.
स्वतःला पुन्हा हालचालीत आणा
तुमचं आयुष्य सध्या थांबल्यासारखं वाटत असेल, तर पहिला बदल शरीरापासून सुरू करा. सकाळी काही मिनिटं चालणं, घराबाहेर जाणं, सूर्यप्रकाशात वेळ घालवणं, खोली आवरणं किंवा एखादं छोटं काम पूर्ण करणं हे वरकरणी अगदी साधं वाटतं. पण अशा कृती मेंदूला “मी काहीतरी करू शकतो” असा अनुभव देतात.
महत्त्वाचं म्हणजे सुरुवातीलाच मोठं लक्ष्य ठेवू नका. “आजपासून माझं संपूर्ण आयुष्य बदलणार” असा निर्धार दोन-तीन दिवसांत थकवू शकतो. त्याऐवजी “आज मी फक्त एक गोष्ट पूर्ण करणार” असं ठरवा. मनाला पुन्हा गती देण्यासाठी सुरुवातीला वेगापेक्षा सातत्य महत्त्वाचं असतं.
एकसारख्या दिवसांमध्ये नवीन अनुभव आणा
मानवी मेंदूला नवीन अनुभव, शिकणं आणि विविधता आवडते. रोज उठणं, काम, मोबाईल, टीव्ही, झोप आणि पुन्हा तेच चक्र सुरू राहिलं की जीवनात “काहीतरी नवीन घडत आहे” ही भावना कमी होऊ शकते.
म्हणून आयुष्यात एखादी नवीन गोष्ट आणा. नवीन पुस्तक वाचा, एखादं कौशल्य शिका, नवीन ठिकाणी फिरून या, एखाद्या जुन्या मित्राशी संपर्क साधा, संगीत शिका, व्यायाम सुरू करा किंवा एखाद्या सामाजिक उपक्रमात सहभागी व्हा. याचा अर्थ आयुष्य उलथापालथ करणं नाही. मरगळलेल्या आयुष्यात छोटे नवीन अनुभव मिसळणं हा उद्देश आहे.
स्वतःच्या इच्छांकडे पुन्हा पाहा
कधी कधी आपण इतकी वर्षं “काय करायला हवं?” याचाच विचार करत राहतो की “मला काय करायला आवडतं?” हा प्रश्नच विसरतो. कुटुंब, नोकरी, समाज, आर्थिक जबाबदाऱ्या आणि इतरांच्या अपेक्षा यांच्यामध्ये स्वतःच्या इच्छा मागे पडतात.
स्वतःला शांतपणे विचारा, “मला खरंच काय हवं आहे?”
“कशामुळे मला पूर्वी आनंद मिळायचा?”
“कुठली गोष्ट मी फक्त लोक काय म्हणतील म्हणून सोडली?”
“माझ्या आयुष्यात सध्या काय कमी आहे?”
या प्रश्नांची उत्तरं लगेच मिळतीलच असं नाही. पण स्वतःशी संवाद सुरू होणं हीच मोठी सुरुवात आहे.
सतत तुलना करणं थांबवा
सोशल मीडिया आणि इतरांशी तुलना ही मानसिक मरगळ वाढवू शकते. दुसऱ्याचं यश, पैसा, प्रवास, करिअर, नातं किंवा जीवनशैली पाहताना आपल्याला स्वतःचं आयुष्य फिकं वाटू शकतं. पण आपण दुसऱ्याच्या आयुष्यातील निवडक क्षणांची तुलना आपल्या संपूर्ण आयुष्याशी करत असतो.
तुमचा प्रवास दुसऱ्यासारखा असण्याची गरज नाही. कालच्या स्वतःशी तुलना करा. “मी कालपेक्षा आज एक पाऊल पुढे आहे का?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी आहे.
लोकांपासून पूर्णपणे दूर जाऊ नका
मरगळ आली की एकटं राहावंसं वाटतं. थोडा एकांत उपयोगी असतो, पण पूर्ण सामाजिक अलिप्तता समस्या वाढवू शकते. विश्वासू व्यक्तीशी मन मोकळं करणं, मित्राला फोन करणं, कुटुंबासोबत वेळ घालवणं किंवा एखाद्या व्यक्तीसोबत साधं फिरायला जाणंही मनाला आधार देऊ शकतं.
प्रत्येक वेळी सल्ला हवा असतोच असं नाही. कधी कधी आपलं बोलणं कोणीतरी शांतपणे ऐकून घेणं पुरेसं असतं.
स्वतःला सतत दोष देणं बंद करा
“मी आळशी आहे”, “माझ्यात काहीच क्षमता नाही”, “मी काहीच साध्य करू शकलो नाही” अशा कठोर विचारांमुळे बदल होण्याऐवजी अपराधीपणा वाढतो. स्वतःशी बोलताना आपण दुसऱ्या एखाद्या जवळच्या व्यक्तीशी जसा प्रेमाने बोलू, तसंच बोलण्याचा प्रयत्न करा.
याचा अर्थ स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणं नाही. त्याऐवजी चूक आणि व्यक्ती यांच्यात फरक करा. “माझ्याकडून हे काम झालं नाही” हे वास्तव आहे. पण “मी काहीच करू शकत नाही” हा त्यावर लावलेला कठोर निष्कर्ष आहे.
आनंदाची वाट पाहू नका, आनंदासाठी जागा तयार करा
अनेकांना वाटतं, “माझा मूड ठीक झाला की मी हे करेन.” पण अनेकदा उलट प्रक्रिया अधिक उपयोगी ठरते. एखादं आवडतं काम करा, शरीर हलवा, लोकांमध्ये मिसळा, निसर्गात जा, छंदासाठी वेळ द्या. मन तयार होण्याची वाट न पाहता कृती सुरू केली तर हळूहळू सकारात्मक अनुभव वाढू शकतात.
मरगळ झटकण्याचा अर्थ स्वतःवर जबरदस्ती करणं नाही. स्वतःला पुन्हा जीवनाशी जोडणं आहे.
आणि एक महत्त्वाची गोष्ट. काही दिवस उत्साह नसणं, थकवा जाणवणं किंवा कंटाळा येणं सामान्य असू शकतं. पण उदासीनता, आनंद न वाटणं, झोप किंवा भूक बदलणं, सतत निराश वाटणं, स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार येणं किंवा दैनंदिन कामांवर मोठा परिणाम होणं हे अनेक आठवडे टिकत असेल, तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणं गरजेचं आहे. अशा वेळी मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य व्यावसायिकाची मदत घेणं योग्य ठरू शकतं.
शेवटी एवढंच लक्षात ठेवा, आयुष्य पुन्हा जिवंत करण्यासाठी नेहमी मोठा चमत्कार लागत नाही. कधी कधी एक छोटा निर्णय, एक छोटी सवय, एक प्रामाणिक संवाद आणि स्वतःसाठी घेतलेलं एक पाऊल पुरेसं असतं.
आज स्वतःला एकच प्रश्न विचारा:
“माझ्या आयुष्यात पुन्हा थोडासा उत्साह आणण्यासाठी मी आज कोणती एक छोटी गोष्ट करू शकतो?”
आणि मग ती गोष्ट करा.
कारण आयुष्य बदलण्याची सुरुवात अनेकदा मोठ्या निर्णयाने होत नाही, तर एका छोट्या कृतीने होते.
धन्यवाद.