आपल्या आयुष्यात असे अनेक प्रसंग येतात जेव्हा आपण भावनांच्या भरात निर्णय घेतो. कधी रागात, कधी दुःखात, कधी प्रेमात तर कधी भीतीमुळे आपण काही गोष्टी ठरवून टाकतो. त्या क्षणी आपल्याला वाटते की आपण योग्य निर्णय घेत आहोत. पण काही दिवस किंवा काही महिने गेल्यानंतर आपण मागे वळून पाहतो आणि स्वतःलाच प्रश्न विचारतो, “मी असा निर्णय का घेतला असेल?”
मानसशास्त्रातील संशोधन सांगते की भावना आपल्या निर्णय प्रक्रियेवर मोठा प्रभाव टाकतात. भावना महत्त्वाच्या असतात कारण त्या आपल्याला परिस्थितीचे महत्त्व समजायला मदत करतात. परंतु जेव्हा भावना खूप तीव्र होतात तेव्हा त्या आपल्या विचारशक्तीवर पडदा टाकू शकतात. त्यामुळे आपण वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करून निर्णय घेतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याशी वाईट वागणूक दिली तर आपल्याला राग येतो. त्या रागाच्या भरात आपण नातं तोडण्याचा निर्णय घेऊ शकतो. त्या क्षणी आपल्याला तो निर्णय योग्य वाटतो. पण नंतर जेव्हा राग शांत होतो तेव्हा लक्षात येते की समोरच्या व्यक्तीची चूक इतकी मोठी नव्हती किंवा चर्चा करून तो प्रश्न सोडवता आला असता.
राग ही भावना निर्णय घेण्याच्या क्षमतेवर मोठा परिणाम करते. संशोधनात असे दिसून आले आहे की रागाच्या अवस्थेत लोक जास्त जोखीम घेण्याची शक्यता असते. त्यांना वाटते की ते योग्य आहेत आणि इतर चुकीचे आहेत. त्यामुळे ते इतरांचे मत ऐकण्यास तयार नसतात. अशा वेळी घेतलेले निर्णय अनेकदा नातेसंबंध, करिअर किंवा आर्थिक बाबींमध्ये नुकसान करून जातात.
फक्त रागच नाही तर दुःख देखील निर्णय चुकवू शकते. जेव्हा एखादी व्यक्ती दुःखी असते तेव्हा तिला स्वतःबद्दल आणि भविष्याबद्दल नकारात्मक वाटू लागते. अशा अवस्थेत ती अनेक संधी सोडून देते. “हे माझ्याने होणार नाही” किंवा “याचा काही उपयोग नाही” असे विचार मनात येतात. त्यामुळे ती प्रयत्न करणे थांबवते. नंतर परिस्थिती बदलल्यानंतर तिला जाणवते की निर्णय घाईत घेतला गेला होता.
भीती ही आणखी एक महत्त्वाची भावना आहे. भीतीमुळे आपण अनेक वेळा सुरक्षित वाटणाऱ्या पर्यायांची निवड करतो. नवीन नोकरी, नवीन व्यवसाय किंवा नवीन नातं सुरू करण्याची संधी असतानाही आपण मागे हटतो. कारण आपल्याला अपयशाची भीती वाटत असते. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते भीतीमुळे आपले लक्ष संभाव्य धोक्यांवर जास्त केंद्रित होते आणि संभाव्य फायद्यांकडे कमी.
प्रेमामध्येही असेच घडते. प्रेम ही अत्यंत सुंदर भावना असली तरी तिच्या प्रभावाखाली लोक अनेकदा वास्तवाकडे दुर्लक्ष करतात. समोरच्या व्यक्तीचे दोष दिसेनासे होतात. नात्याबद्दल मोठमोठे निर्णय घेताना पुरेसा विचार केला जात नाही. त्यामुळे नंतर निराशा निर्माण होऊ शकते. संशोधन असे दर्शवते की तीव्र आकर्षणाच्या काळात मेंदूमधील काही भाग वेगळ्या पद्धतीने कार्य करतात, ज्यामुळे तर्कशुद्ध विचार कमी होऊ शकतो.
आनंद देखील कधी कधी चुकीच्या निर्णयांना कारणीभूत ठरू शकतो. खूप आनंदी असताना लोक जास्त आत्मविश्वास दाखवतात. त्यांना वाटते की सर्व काही त्यांच्या नियंत्रणात आहे. त्यामुळे ते आर्थिक गुंतवणूक, व्यवसाय किंवा इतर महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये अनावश्यक धोका स्वीकारू शकतात.
भावनांच्या प्रभावाखाली निर्णय का चुकतात यामागे मेंदूची कार्यपद्धती देखील कारणीभूत आहे. आपल्या मेंदूमध्ये भावना आणि तर्क या दोन्ही प्रणाली एकत्र काम करतात. जेव्हा भावना खूप तीव्र होतात तेव्हा तर्कशुद्ध विचार करणाऱ्या भागावर त्यांचा प्रभाव वाढतो. त्यामुळे निर्णय घेण्यापूर्वी आवश्यक असलेले विश्लेषण कमी होते.
याचा अर्थ भावना वाईट आहेत का? अजिबात नाही. भावना आपल्याला मार्गदर्शन करतात. त्या आपल्या गरजा, मूल्ये आणि अनुभव समजून घेण्यास मदत करतात. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा आपण फक्त भावनांवर आधारित निर्णय घेतो आणि वस्तुस्थितीचा विचार करत नाही.
मग अशा चुका टाळण्यासाठी काय करता येईल?
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे निर्णय घेण्याआधी थोडा वेळ घेणे. जर भावना खूप तीव्र असतील तर ताबडतोब निर्णय घेऊ नका. स्वतःला काही तास किंवा काही दिवस द्या. भावना शांत झाल्यावर परिस्थितीकडे पुन्हा पाहा.
दुसरी गोष्ट म्हणजे स्वतःला प्रश्न विचारा. “मी हा निर्णय कोणत्या भावनेतून घेत आहे?” जर उत्तर राग, भीती किंवा दुःख असेल तर अधिक सावध राहणे आवश्यक आहे.
तिसरी गोष्ट म्हणजे विश्वासू व्यक्तीचा सल्ला घेणे. बाहेरच्या व्यक्तीला परिस्थिती अधिक वस्तुनिष्ठपणे दिसू शकते. त्यामुळे आपण दुर्लक्षित केलेले पैलू समोर येतात.
चौथी गोष्ट म्हणजे फायदे आणि तोटे लिहून काढणे. जेव्हा विचार कागदावर उतरवले जातात तेव्हा भावना आणि वास्तव यातील फरक अधिक स्पष्ट दिसतो.
पाचवी गोष्ट म्हणजे स्वतःच्या भावनांना स्वीकारणे. भावना दाबण्याऐवजी त्यांना समजून घ्या. “मला राग आला आहे”, “मला भीती वाटते आहे” किंवा “मी खूप दुःखी आहे” हे स्वतःला मान्य केल्याने भावनांचा प्रभाव कमी होतो.
शेवटी, आयुष्यातील अनेक मोठ्या चुका या वाईट हेतूमुळे होत नाहीत, तर त्या क्षणाच्या भावनांमुळे होतात. त्यामुळे कोणताही महत्त्वाचा निर्णय घेताना भावना आणि तर्क यांचा समतोल साधणे आवश्यक आहे. भावना आपल्याला दिशा देऊ शकतात, पण अंतिम निर्णय घेण्यासाठी शांत मन, स्पष्ट विचार आणि वस्तुस्थितीची जाणीव तितकीच महत्त्वाची असते. जेव्हा आपण हा समतोल साधतो तेव्हा निर्णय अधिक योग्य, परिणामकारक आणि दीर्घकाळ फायदेशीर ठरतात.
धन्यवाद.