आपल्या शरीराला काही त्रास झाला की आपण त्याची लक्षणे लगेच ओळखतो. ताप आला, डोके दुखले, पोट बिघडले किंवा रक्तदाब वाढला तर आपण डॉक्टरांचा सल्ला घेतो. पण मनाच्या बाबतीत मात्र आपण अनेकदा वेगळं वागतो. मन सतत अस्वस्थ असतं, झोप बिघडलेली असते, छोट्या गोष्टींवर चिडचिड होते, कोणाशी बोलावंसं वाटत नाही, सतत नकारात्मक विचार येतात, तरीही आपण स्वतःला सांगत राहतो, “काही नाही, मी ठीक आहे.”
पण मानसिक अडचण ओळखणे म्हणजे आपण कमजोर आहोत हे मान्य करणे नाही. उलट, स्वतःच्या मनातील बदल लक्षात घेणे ही मानसिक आरोग्याची पहिली पायरी आहे.
मानसिक अडचणी नेहमी मोठ्या किंवा स्पष्ट स्वरूपात दिसत नाहीत. अनेकदा त्या आपल्या रोजच्या सवयींमध्ये छोटे बदल करून सुरुवात करतात. पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस कमी होणे, लोकांपासून दूर राहणे, सतत थकवा जाणवणे, एकाग्रता कमी होणे, झोप न लागणे किंवा खूप झोप येणे, भूक कमी-जास्त होणे, सतत काळजी वाटणे किंवा मनात एकच विचार पुन्हा पुन्हा फिरत राहणे, ही काही महत्त्वाची संकेत असू शकतात.
यातील एखादा अनुभव अधूनमधून येणे म्हणजे मानसिक आजार आहे असे नाही. प्रत्येकालाच कधी ना कधी दुःख, चिंता, राग, भीती किंवा निराशा जाणवते. प्रश्न असा आहे की हे अनुभव किती काळ टिकतात आणि त्याचा आपल्या दैनंदिन आयुष्यावर किती परिणाम होतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला काही दिवस कामाचा ताण असल्यामुळे झोप कमी झाली, तर ते स्वाभाविक असू शकते. पण अनेक आठवडे झोप नीट लागत नाही, दिवसभर थकवा असतो, कामात लक्ष लागत नाही आणि सतत बेचैनी जाणवत असेल, तर या बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये.
मानसिक अडचणी ओळखण्यासाठी स्वतःला काही साधे प्रश्न विचारता येतात.
“माझ्या झोपेत अलीकडे काही मोठा बदल झाला आहे का?”
“मला पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टी आता आवडत नाहीत का?”
“मी सतत काळजी किंवा भीतीमध्ये असतो का?”
“माझ्या विचारांवर माझे नियंत्रण राहत नाही असे वाटते का?”
“मी लोकांना भेटणे किंवा त्यांच्याशी बोलणे टाळत आहे का?”
“माझ्या भावनांमुळे माझ्या कामावर, अभ्यासावर किंवा नात्यांवर परिणाम होत आहे का?”
“मी पूर्वीपेक्षा जास्त चिडचिडा किंवा भावनिक झालो आहे का?”
“मला स्वतःबद्दल सतत नकारात्मक विचार येतात का?”
या प्रश्नांची उत्तरे स्वतःशी प्रामाणिकपणे देणे महत्त्वाचे आहे.
मानसिक आरोग्याबाबत एक मोठी अडचण म्हणजे आपण स्वतःच्या भावनांना नाव देत नाही. “मला खूप वाईट वाटतंय” एवढ्यावर थांबण्याऐवजी आपण विचार करू शकतो, “मला नेमकं काय जाणवतंय?” दुःख? भीती? अपराधीपणा? असुरक्षितता? एकटेपणा? निराशा? की सततची चिंता?
भावनेला नाव देणे म्हणजे समस्या लगेच सुटत नाही. पण त्यामुळे आपल्या अनुभवाकडे स्पष्टपणे पाहायला सुरुवात होते.
संशोधनातून असे दिसून येते की मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमध्ये लवकर ओळख आणि योग्य मदत मिळणे महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे त्रास वाढेपर्यंत वाट पाहण्याची गरज नाही. मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी बोलण्यासाठी एखादी व्यक्ती पूर्णपणे कोलमडलेली असण्याची आवश्यकता नाही.
मदत घेणे म्हणजे आपण कमजोर आहोत असेही नाही. जसे शरीराच्या आजारासाठी डॉक्टरांची मदत घेतो, तसे मनाच्या अडचणींसाठी मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसोपचारतज्ज्ञाची मदत घेणे ही सामान्य आणि जबाबदार गोष्ट आहे.
कधी कधी आपल्या आसपासचे लोकही बदल लक्षात आणून देतात. “तू हल्ली खूप शांत आहेस”, “तू आधीसारखा आनंदी दिसत नाहीस”, “तू सतत चिडचिड करतोस” किंवा “तू सगळ्यांपासून दूर जात आहेस” असे कोणी सांगितले तर लगेच त्याचा विरोध करण्याऐवजी एकदा स्वतःकडे पाहणे उपयोगी ठरू शकते.
मात्र स्वतःची मानसिक अवस्था तपासताना इंटरनेटवरील प्रत्येक लक्षणाशी स्वतःची तुलना करून स्वतःला एखादा मानसिक आजार आहे असा निष्कर्ष काढू नये. मानसिक आरोग्याचे निदान हे केवळ काही लक्षणांवर आधारित नसते. त्यासाठी व्यक्तीची परिस्थिती, लक्षणांचा कालावधी, तीव्रता आणि दैनंदिन जीवनावर होणारा परिणाम यांचा विचार करावा लागतो.
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक राहणे.
“मी ठीक आहे” हे वाक्य इतरांना सांगण्यासाठी सोपे आहे; पण स्वतःला विचारणे अधिक महत्त्वाचे आहे, “मी खरंच ठीक आहे का?”
जर उत्तर “नाही” असेल, तर स्वतःला दोष देऊ नका. स्वतःला थोडा वेळ द्या. विश्वासू व्यक्तीशी बोला. आवश्यक असल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाची मदत घ्या.
मनातील अडचण जितक्या लवकर ओळखतो, तितक्या लवकर तिच्याकडे योग्य पद्धतीने लक्ष देता येते. स्वतःच्या मनातील बदलांकडे लक्ष देणे ही कमजोरी नाही. ती स्वतःची काळजी घेण्याची सुरुवात आहे.
कारण मानसिक आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी सर्वात पहिली व्यक्ती जी आपल्याला ओळखायला हवी, ती म्हणजे आपण स्वतः.
धन्यवाद.