माणूस आनंदासाठी जगतो, हे आपण नेहमी ऐकतो. पण खरं पाहिलं तर माणूस फक्त आनंदामुळे जगत नाही. तो दुःखांसोबतही जगत असतो. कधी कधी तर दुःखच त्याला जगण्याची नवी समज देतं. म्हणूनच जर एखाद्याला विचारलं, “तुझ्या आयुष्यातलं सगळं दुःख काढून टाकलं तर तू अधिक आनंदी होशील का?” तर त्याचं उत्तर लगेच “हो” असू शकतं. पण मानसशास्त्र वेगळंच काही सांगतं.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार माणसाच्या भावनांमध्ये दुःख ही भावना तितकीच महत्त्वाची आहे जितकी आनंदाची. दुःख नसतं तर माणूस नात्यांची किंमत समजून घेत नाही. अपयश नसतं तर प्रयत्नांची ताकद कळत नाही. एकटेपणा नसता तर सोबत किती मौल्यवान आहे हे जाणवलंच नसतं. म्हणजे दुःख ही फक्त वेदना नाही, तर ती एक शिकवण असते.
आजच्या काळात लोक दुःख टाळण्याचा खूप प्रयत्न करतात. सोशल मीडियावर सतत आनंदी दिसणाऱ्या लोकांना पाहून अनेकांना वाटतं की बाकी सगळे खुश आहेत आणि फक्त आपणच त्रासात आहोत. पण वास्तव वेगळं आहे. प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही न बोललेलं दुःख असतंच. काही लोक ते दाखवतात, काही लोक लपवतात. पण दुःखापासून पूर्णपणे कोणीच दूर नसतं.
अनेक मानसशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये असं दिसून आलं आहे की जे लोक सतत “मला दुःख नको”, “मला वाईट वाटायला नको” असा विचार करतात, ते लोक जास्त मानसिक थकवा अनुभवतात. कारण ते त्यांच्या नैसर्गिक भावनांशी लढत असतात. भावना दाबून ठेवणं म्हणजे मनावर सतत वजन ठेवण्यासारखं असतं. काही काळ ते शक्य होतं, पण नंतर मन थकायला लागतं.
दुःख ही भावना शरीरावरही परिणाम करते. जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप दुःखात असते तेव्हा तिची झोप बदलते, भूक बदलते, विचार बदलतात. पण त्याच वेळी मेंदू आतून परिस्थिती समजून घेण्याचं काम करत असतो. म्हणूनच काही वेळा दुःखानंतर माणूस अधिक परिपक्व होतो. त्याची लोकांकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. तो आधीपेक्षा अधिक संवेदनशील होतो.
एका संशोधनात लोकांना विचारलं गेलं की त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी शिकवण कुठून मिळाली? आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे बहुतेक लोकांनी उत्तर दिलं, “कठीण काळातून.” फार कमी लोकांनी “आनंदातून” असं सांगितलं. कारण आनंद आपल्याला आराम देतो, पण दुःख आपल्याला स्वतःशी भेट घडवतं.
आपण लहानपणापासून दुःखाला नकारात्मक समजतो. एखादं मूल रडायला लागलं की लगेच त्याला गप्प केलं जातं. “रडू नकोस”, “मजबूत बन”, “इतकं काय झालं?” अशा वाक्यांमुळे अनेक लोक मोठे झाल्यावर स्वतःच्या भावनांपासून दूर जातात. त्यांना दुःख व्यक्त करणं कमजोरी वाटायला लागतं. पण मानसशास्त्र सांगतं की भावना व्यक्त करणं ही कमजोरी नाही, तर ती मानसिक आरोग्याची गरज आहे.
दुःख बाजूला सारण्याचा प्रयत्न अनेक प्रकारे केला जातो. काही लोक सतत कामात स्वतःला गुंतवून घेतात. काही लोक फोन, सोशल मीडिया, गेम्स किंवा नात्यांमध्ये स्वतःला हरवून टाकतात. काही लोक शांत राहतात. पण मनाच्या आत असलेलं दुःख कायम तिथेच राहतं. ते वेळोवेळी बाहेर येत राहतं. कारण भावना दुर्लक्षित केल्या तरी त्या संपत नाहीत.
खरं तर जगणं म्हणजे फक्त हसणं नाही. जगणं म्हणजे प्रत्येक भावनेसह स्वतःला स्वीकारणं. जसं दिवस आणि रात्र दोन्ही आवश्यक आहेत, तसंच आनंद आणि दुःख दोन्ही आवश्यक आहेत. सतत आनंदी राहण्याचा दबाव माणसाला कृत्रिम बनवतो. पण स्वतःचं दुःख स्वीकारणारा माणूस आतून अधिक खरा बनतो.
काही लोक आयुष्यात खूप कठीण प्रसंगातून जातात. जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू, नातं तुटणं, आर्थिक समस्या, अपयश, एकटेपणा, मानसिक ताण. त्या वेळी त्यांना वाटतं की आता आयुष्य थांबलं. पण नंतर हळूहळू ते पुन्हा उभे राहतात. मानसशास्त्रात याला “resilience” म्हणतात. म्हणजेच कठीण परिस्थितीनंतर पुन्हा सावरण्याची क्षमता. ही क्षमता जन्मतः तयार नसते. ती अनुभवातून तयार होते. आणि त्या अनुभवांमध्ये दुःखाचाही मोठा वाटा असतो.
कधी कधी आपण दुःखाला शत्रू समजतो. पण काही वेळा दुःख आपल्याला चुकीच्या गोष्टींपासून दूर नेतं. काही नाती तुटल्यावरच आपल्याला स्वतःची किंमत समजते. काही अपयशानंतरच आपल्याला आपली खरी दिशा सापडते. काही एकटेपणानंतरच स्वतःची सोबत आवडायला लागते.
याचा अर्थ असा नाही की दुःखातच राहावं. सततच्या दुःखाकडे दुर्लक्ष करणंही चुकीचं आहे. जर एखाद्या व्यक्तीला खूप दिवस निराशा, रिकामेपणा, रडू येणं, स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार किंवा जगण्याची इच्छा कमी होत असेल, तर त्याने मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणं आवश्यक आहे. कारण काही वेळा दुःख नैसर्गिक असतं, पण काही वेळा ते मानसिक आरोग्याच्या समस्येचं संकेतही असू शकतं.
पण एक गोष्ट नक्की आहे. दुःख पूर्णपणे काढून टाकून जगणं शक्य नाही. आणि कदाचित तसं जगणं पूर्णही वाटणार नाही. कारण दुःख माणसाला तोडतंही आणि घडवतंही. ते आपल्याला आतून अधिक खोल बनवतं. इतरांच्या वेदना समजायला शिकवतं. स्वतःच्या मनाशी प्रामाणिक राहायला शिकवतं.
म्हणूनच कधी स्वतःला हा प्रश्न विचारा. “जर माझ्या आयुष्यात दुःखच नसतं, तर मला प्रेमाची किंमत समजली असती का? लोकांची ओढ जाणवली असती का? स्वतःला शोधण्याची गरज वाटली असती का?”
कदाचित उत्तर “नाही” असू शकतं.
कारण माणूस फक्त आनंदाने जगत नाही. तो दुःखांसोबत जगायला शिकत असतो.
धन्यवाद.