प्रचंड निराशा ही फक्त मनाची अवस्था नसते, ती हळूहळू संपूर्ण आयुष्यावर परिणाम करू लागते. अशा वेळी व्यक्तीला काहीच करावंसं वाटत नाही, लोकांपासून दूर राहावंसं वाटतं, स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार वाढतात आणि भविष्यात काही चांगलं होईल यावर विश्वास उरत नाही. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की सततची निराशा मेंदूच्या विचार करण्याच्या पद्धतीवर परिणाम करते. त्यामुळे व्यक्ती वास्तवापेक्षा जास्त नकारात्मक गोष्टी पाहू लागते. पण महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ही अवस्था कायमची नसते. योग्य पद्धतीने प्रयत्न केले तर मन पुन्हा हळूहळू उभं राहू शकतं.
निराशेच्या काळात सर्वात मोठी चूक म्हणजे स्वतःला पूर्णपणे एकटं करणं. अनेक लोकांना वाटतं की “कोणी मला समजू शकत नाही” किंवा “माझ्यामुळे इतरांना त्रास होईल.” पण मानसशास्त्रात सामाजिक आधार हा मानसिक आरोग्यासाठी खूप महत्त्वाचा मानला जातो. एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी बोलल्याने मनातील ताण कमी होतो. प्रत्येक समस्येचं उत्तर लगेच मिळेलच असं नाही, पण मनातील भार हलका होतो. संशोधनात दिसून आलं आहे की भावना दाबून ठेवणाऱ्या लोकांमध्ये चिंता आणि नैराश्य जास्त वाढतं.
प्रचंड निराशा आलेली असताना मेंदू सतत नकारात्मक विचार तयार करतो. “मी अपयशी आहे”, “माझ्यामुळे काही होणार नाही”, “माझं आयुष्य संपलं” असे विचार सतत येऊ लागतात. पण हे विचार म्हणजे अंतिम सत्य नसतं. Cognitive Behavioral Therapy म्हणजेच CBT या मानसशास्त्रीय पद्धतीनुसार, आपल्या विचारांचा आपल्या भावनांवर मोठा प्रभाव असतो. त्यामुळे प्रत्येक नकारात्मक विचार लगेच खरा मानण्याऐवजी स्वतःला प्रश्न विचारणं गरजेचं असतं. उदाहरणार्थ, “मी खरंच पूर्णपणे अपयशी आहे का?”, “माझ्या आयुष्यात एकही चांगली गोष्ट नाही का?”, “ही परिस्थिती कायम राहणार आहे का?” असे प्रश्न मनाला वास्तवाकडे परत आणतात.
निराशेच्या अवस्थेत शरीराची ऊर्जा देखील कमी होते. त्यामुळे काही लोक दिवसभर अंथरुणात पडून राहतात, झोप वाढते किंवा काहींची झोप पूर्णपणे बिघडते. पण संशोधन सांगतं की शरीर आणि मन एकमेकांशी जोडलेले आहेत. म्हणूनच लहान शारीरिक हालचाली देखील मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम करू शकतात. रोज फक्त 20 ते 30 मिनिटं चालणं, सूर्यप्रकाशात थोडा वेळ बसणं किंवा साधा व्यायाम करणं मेंदूमध्ये serotonin आणि dopamine सारखी रसायनं वाढवायला मदत करतं. ही रसायनं मनाला थोडी स्थिरता देतात.
निराश व्यक्ती अनेकदा भविष्याबद्दल पूर्णपणे नकारात्मक विचार करते. तिला वाटतं की “आता काहीच बदलणार नाही.” पण मानसशास्त्र सांगतं की मानवी मेंदू बदलण्याची क्षमता ठेवतो. याला neuroplasticity म्हणतात. म्हणजेच आपण नवीन सवयी, नवीन विचारपद्धती आणि नवीन अनुभवांमुळे हळूहळू मानसिक बदल घडवू शकतो. सुरुवातीला बदल खूप लहान असतो, पण सातत्य ठेवलं तर तो मोठा परिणाम देऊ शकतो.
स्वतःची सतत इतरांशी तुलना करणं ही देखील निराशा वाढवणारी मोठी सवय आहे. सोशल मीडियावर इतरांचं आनंदी आयुष्य पाहून अनेकांना स्वतःचं आयुष्य निरर्थक वाटू लागतं. पण वास्तवात प्रत्येक व्यक्ती काही ना काही संघर्षातून जात असते. लोक सोशल मीडियावर बहुतेक वेळा फक्त चांगल्या गोष्टी दाखवतात. त्यामुळे स्वतःची तुलना दुसऱ्यांच्या बाहेरून दिसणाऱ्या आयुष्याशी करणं योग्य नसतं. मानसशास्त्रात याला “comparison trap” असं म्हटलं जातं.
प्रचंड निराशेच्या काळात स्वतःशी कसं बोलतो हे खूप महत्त्वाचं असतं. काही लोक स्वतःलाच सतत दोष देतात. “मी काहीच योग्य नाही”, “मी कमजोर आहे” असे शब्द मनावर खोल परिणाम करतात. संशोधन सांगतं की self-compassion म्हणजेच स्वतःबद्दल थोडी दयाळू भावना ठेवणारे लोक मानसिक तणावातून लवकर बाहेर येतात. स्वतःशी जसं आपण एखाद्या जवळच्या व्यक्तीशी प्रेमाने बोलतो, तसं बोलण्याचा प्रयत्न करायला हवा.
मन सतत भूतकाळात अडकून राहिलं तर निराशा आणखी वाढते. काही लोक जुन्या चुका, नात्यांमधील दुखापती किंवा अपयश पुन्हा पुन्हा आठवत राहतात. पण भूतकाळ बदलता येत नाही. मानसशास्त्रात mindfulness या पद्धतीला खूप महत्त्व दिलं जातं. यामध्ये व्यक्ती वर्तमान क्षणावर लक्ष केंद्रित करण्याचा सराव करते. शांतपणे श्वासावर लक्ष देणं, आसपासच्या गोष्टी जाणून घेणं किंवा काही मिनिटं शांत बसणं देखील मनाला स्थिर करायला मदत करतं.
निराशा खूप वाढली असेल आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणं खूप गरजेचं आहे. अनेक लोक अजूनही मानसोपचार घेण्याला कमजोरी समजतात, पण वास्तवात मदत मागणं ही धैर्याची गोष्ट आहे. Psychologist किंवा Psychiatrist योग्य मार्गदर्शन देऊ शकतात. काही वेळा therapy आणि काही वेळा औषधोपचार देखील उपयोगी पडू शकतात.
सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, स्वतःला वेळ द्या. मानसिक जखमा एका दिवसात भरून येत नाहीत. जसं शरीराला दुखापतीतून बरे व्हायला वेळ लागतो, तसंच मनालाही लागतो. प्रत्येक दिवस परिपूर्ण जाईलच असं नाही. काही दिवस चांगले जातील, काही दिवस पुन्हा कठीण वाटतील. पण हळूहळू पुढे जाणं महत्त्वाचं आहे.
तुमच्या आयुष्यात सध्या कितीही अंधार वाटत असला तरी तो कायमचा नसतो. अनेक लोक प्रचंड निराशेच्या काळातून बाहेर आले आहेत आणि पुन्हा आयुष्य उभं केलं आहे. त्यामुळे स्वतःबद्दलची आशा पूर्णपणे सोडू नका. कधी कधी छोटासा प्रयत्न देखील मोठ्या बदलाची सुरुवात ठरू शकतो.
धन्यवाद.