आपल्यापैकी अनेक जण असे मानतात की काम करण्यासाठी आधी प्रेरणा म्हणजेच Motivation असणे आवश्यक आहे. मनात उत्साह असेल, ऊर्जा असेल, काहीतरी करण्याची इच्छा असेल तरच आपण काम करू शकतो. पण मानसशास्त्रीय संशोधन वेगळे चित्र दाखवते. अनेक वेळा Motivation ही कामाची सुरुवात नसते, तर कामाचा परिणाम असते.
जेव्हा एखादी व्यक्ती म्हणते, “माझा मूड नाही”, “मला काहीच करावंसं वाटत नाही”, “उद्या सुरू करेन”, तेव्हा ती प्रत्यक्षात Motivation ची वाट पाहत असते. पण समस्या अशी की Motivation ही नेहमी वेळेवर येत नाही. काही दिवस ती भरपूर असते, तर काही दिवस ती पूर्णपणे गायब असते. जर आपण फक्त Motivation वर अवलंबून राहिलो तर आपल्या आयुष्यातील अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी अपूर्ण राहू शकतात.
मानसशास्त्रात एक महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. तो सांगतो की भावना आपल्या कृतींवर परिणाम करतात, पण कृतीदेखील आपल्या भावनांवर परिणाम करतात. म्हणजेच आपल्याला काम करण्यासाठी आधी Motivation लागतेच असे नाही. उलट काम सुरू केल्यावर Motivation निर्माण होऊ शकते.
याचे एक सोपे उदाहरण पाहू. सकाळी व्यायाम करण्याचा विचार करा. बऱ्याच लोकांना सकाळी उठल्यावर व्यायामाची इच्छा नसते. शरीर जड वाटते. मन नकार देते. पण जे लोक फक्त पाच मिनिटांसाठी चालायला सुरुवात करतात, त्यांना काही वेळानंतर ऊर्जा जाणवू लागते. सुरुवातीला नसलेली Motivation कृतीनंतर तयार होते.
यालाच मानसशास्त्रात “Behavioral Activation” असे म्हणतात. ही पद्धत विशेषतः उदासीनता आणि काम टाळण्याच्या समस्यांमध्ये प्रभावी मानली जाते. या पद्धतीचा मुख्य संदेश असा आहे की मन तयार होण्याची वाट पाहू नका. आधी कृती करा. मन नंतर तयार होईल.
अनेक लोक Motivation ला इंधन समजतात. पण प्रत्यक्षात सवय हे जास्त शक्तिशाली इंधन असते. ज्या व्यक्ती रोज एकाच वेळी अभ्यास करतात, लिहितात, व्यायाम करतात किंवा काम करतात, त्या प्रत्येक वेळी प्रेरित असतात असे नाही. त्यांनी सवय निर्माण केलेली असते. त्यामुळे त्यांचे वर्तन भावनांवर कमी आणि दिनचर्येवर जास्त अवलंबून असते.
मानसशास्त्रीय संशोधनात असे आढळते की मोठे उद्दिष्ट अनेकदा भीती निर्माण करते. “आज मला दोन तास अभ्यास करायचा आहे” किंवा “मला पूर्ण प्रोजेक्ट संपवायचा आहे” असे विचार मनावर दबाव निर्माण करतात. त्यामुळे काम सुरूच होत नाही. अशावेळी काम लहान भागांमध्ये विभागणे अधिक परिणामकारक ठरते.
स्वतःला फक्त पाच मिनिटांचे लक्ष्य द्या. स्वतःला सांगा, “मी फक्त पाच मिनिटे काम करेन.” मेंदूला हे काम सोपे वाटते. एकदा सुरुवात झाली की अनेकदा आपण पाच मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ काम करतो. सुरुवात करणे हेच सर्वात मोठे आव्हान असते.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की आपला मेंदू त्वरित आनंद शोधण्याकडे नैसर्गिकरित्या झुकलेला असतो. सोशल मीडिया, व्हिडिओ, मनोरंजन या गोष्टी त्वरित आनंद देतात. तर अभ्यास, व्यायाम किंवा कठीण काम यांचे फायदे उशिरा मिळतात. त्यामुळे मेंदू सहजपणे सोप्या आणि आनंददायी गोष्टींकडे वळतो.
यासाठी वातावरण बदलणे खूप महत्त्वाचे असते. जर मोबाईल सतत समोर असेल तर लक्ष विचलित होण्याची शक्यता वाढते. जर कामाचे साहित्य सहज उपलब्ध असेल तर काम सुरू करणे सोपे होते. अनेक संशोधनांमध्ये असे दिसून आले आहे की वातावरणातील छोटे बदल वर्तनावर मोठा परिणाम करू शकतात.
स्वतःशी बोलण्याची पद्धतही महत्त्वाची असते. अनेक लोक Motivation नसताना स्वतःवर टीका करतात. “मी आळशी आहे”, “माझ्याकडून काही होत नाही”, “मी कधीच बदलणार नाही” असे विचार मनात येतात. पण अशा विचारांमुळे ऊर्जा वाढत नाही. उलट आत्मविश्वास कमी होतो.
याऐवजी स्वतःशी अधिक वास्तववादी आणि सकारात्मक संवाद साधणे उपयुक्त ठरते. उदाहरणार्थ, “आज माझा मूड नाही, पण मी थोडे काम करू शकतो” किंवा “मला पूर्ण काम करायचे नाही, फक्त सुरुवात करायची आहे.” अशा प्रकारचा विचार मानसिक प्रतिकार कमी करतो.
Motivation नसताना काम करण्यासाठी आणखी एक प्रभावी पद्धत म्हणजे स्वतःची ओळख बदलणे. “मला अभ्यास करायचा आहे” असे म्हणण्याऐवजी “मी शिकणारी व्यक्ती आहे” असा विचार करा. “मला व्यायाम करायचा आहे” याऐवजी “मी माझ्या आरोग्याची काळजी घेणारी व्यक्ती आहे” असे स्वतःकडे पाहा. जेव्हा वर्तन आपल्या ओळखीचा भाग बनते, तेव्हा ते टिकवणे सोपे जाते.
मानसशास्त्रात सातत्याला खूप महत्त्व दिले जाते. एका दिवशी खूप काम करण्यापेक्षा रोज थोडे काम करणे अधिक फायदेशीर असते. कारण सातत्यामुळे मेंदूमध्ये नवीन सवयी तयार होतात. कालांतराने त्या सवयी कमी मानसिक ऊर्जा वापरून आपोआप घडू लागतात.
हे समजून घेणे आवश्यक आहे की Motivation हा कायमचा स्रोत नाही. तो येतो आणि जातो. जर आपण फक्त Motivation वर अवलंबून राहिलो तर आपले कामही थांबत राहील. पण जर आपण कृती, सवय, सातत्य आणि योग्य वातावरण यांवर भर दिला तर Motivation नसतानाही आपण पुढे जाऊ शकतो.
खरे पाहता यशस्वी लोक आणि इतर लोक यांच्यातील सर्वात मोठा फरक Motivation चा नसतो. फरक हा असतो की Motivation नसतानाही ते काम करतात. ते मन तयार होण्याची वाट पाहत नाहीत. ते सुरुवात करतात. आणि अनेकदा तीच सुरुवात पुढील Motivation निर्माण करते.
म्हणून पुढच्या वेळी तुम्हाला काम करण्याची इच्छा नसली तरी एक गोष्ट लक्षात ठेवा. Motivation येण्याची वाट पाहू नका. फक्त छोटे पाऊल उचला. पाच मिनिटे काम करा. एक पान वाचा. एक परिच्छेद लिहा. एक छोटा प्रयत्न करा. कारण अनेकदा Motivation कृतीच्या आधी नसते, ती कृतीनंतर निर्माण होते. आणि हाच मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन आपल्याला Motivation नसतानाही प्रभावीपणे काम करण्यास मदत करतो.
धन्यवाद.