विवाहबाह्य संबंध हा फक्त नैतिकतेचा किंवा चारित्र्याचा विषय नाही. तो अनेकदा मनाच्या गरजा, भावनिक कमतरता, व्यक्तिमत्त्वाचे गुण, नात्यातील तणाव आणि काही मानसिक पद्धतींशी जोडलेला असतो. याचा अर्थ असा नाही की विशिष्ट मानसिकता असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचे विवाहबाह्य संबंध असतात. पण संशोधन असे दाखवते की काही मानसिक प्रवृत्ती असलेल्या व्यक्तींमध्ये हा धोका तुलनेने अधिक असू शकतो.
म्हणून या विषयाकडे कोणालाही दोष देण्यासाठी नव्हे, तर स्वतःला आणि आपल्या नात्याला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी पाहणे महत्त्वाचे आहे.
सर्वप्रथम, सतत बाहेरून मान्यता मिळवण्याची गरज असलेली मानसिकता. काही लोकांचा आत्मविश्वास इतरांच्या कौतुकावर अवलंबून असतो. जोपर्यंत कोणी त्यांचे कौतुक करत राहते, त्यांना विशेष वाटू देते, तोपर्यंत त्यांना आनंद वाटतो. जेव्हा वैवाहिक नात्यात कौतुक कमी होते, तेव्हा ते दुसरीकडे भावनिक आधार किंवा आकर्षण शोधू लागतात. ही सुरुवात अनेकदा साध्या मैत्रीपासून होते, पण पुढे ती अधिक जवळीक निर्माण करू शकते.
दुसरी मानसिकता म्हणजे भावनांवर नियंत्रण ठेवण्यात अडचण असणे. काही व्यक्ती क्षणिक भावना, आकर्षण किंवा आवेग यावर पटकन कृती करतात. ते दीर्घकालीन परिणामांचा विचार कमी करतात. मानसशास्त्रात याला कमी आवेग नियंत्रण (Low Impulse Control) असे म्हटले जाते. अशा व्यक्तींना क्षणिक आनंद महत्त्वाचा वाटतो.
तिसरी मानसिकता म्हणजे नात्यातील समस्या बोलून न सोडवण्याची सवय. काही लोकांना स्वतःच्या भावना व्यक्त करणे कठीण जाते. त्यांना दुःख, राग किंवा नाराजी मनातच ठेवण्याची सवय असते. त्यामुळे जोडीदाराशी अंतर वाढते. या भावनिक रिकामेपणात जर दुसरी व्यक्ती समजून घेणारी भेटली, तर त्यांच्याकडे आकर्षण निर्माण होऊ शकते.
चौथी मानसिकता म्हणजे नेहमी नवीन अनुभवांची भूक असणे. काही व्यक्तींना एकाच प्रकारचे आयुष्य लवकर कंटाळवाणे वाटते. त्यांना सतत नवीन रोमांच, नवीन लोक आणि नवीन अनुभव हवे असतात. जर त्यांनी या प्रवृत्तीवर नियंत्रण ठेवले नाही, तर ते चुकीच्या निर्णयांकडे वळू शकतात.
पाचवी मानसिकता म्हणजे बालपणातील असुरक्षित भावनिक अनुभव. ज्या व्यक्तींना लहानपणी पुरेसे प्रेम, सुरक्षितता किंवा भावनिक आधार मिळाला नाही, त्यांना मोठेपणी सतत प्रेमाची खात्री हवी असते. ते अनेकदा कोणीतरी आपल्याला विशेष समजावे, अशी अपेक्षा ठेवतात. त्यामुळे ते भावनिकदृष्ट्या दुसऱ्या व्यक्तीकडे ओढले जाऊ शकतात.
सहावी मानसिकता म्हणजे स्वतःच्या कृतीचे समर्थन करण्याची सवय. अशा व्यक्ती स्वतःच्या चुकीसाठी कारणे शोधतात. “माझा जोडीदार मला समजून घेत नाही”, “माझ्याकडे कोणी लक्ष देत नाही”, “मी आनंदी राहण्याचा हक्कदार आहे” अशा विचारांनी ते स्वतःच्या चुकीचे समर्थन करतात. यामुळे अपराधीपणा कमी वाटतो आणि चुकीची कृती सोपी वाटू लागते.
सातवी मानसिकता म्हणजे मर्यादा पाळण्याबाबत निष्काळजीपणा. प्रत्येक नात्यात काही भावनिक आणि सामाजिक मर्यादा असतात. पण काही लोक मैत्री, चॅट, गुप्त भेटी किंवा सततचा वैयक्तिक संवाद यामध्ये योग्य सीमा ठेवत नाहीत. अशा वेळी नकळत भावनिक जवळीक वाढत जाते.
आठवी मानसिकता म्हणजे तणावातून चुकीचा मार्ग निवडणे. काही व्यक्ती तणाव, दुःख किंवा एकटेपणा कमी करण्यासाठी चुकीचे पर्याय निवडतात. त्यांना वाटते की दुसऱ्या व्यक्तीकडून मिळणारे प्रेम त्यांचा त्रास कमी करेल. प्रत्यक्षात हा उपाय तात्पुरता असतो आणि नंतर अधिक मोठ्या वेदना निर्माण करतो.
नववी मानसिकता म्हणजे अतिआत्मविश्वास. काही व्यक्तींना वाटते की त्यांचे गुपित कधीच उघड होणार नाही. हा अतिविश्वास त्यांना अधिक धोकादायक निर्णय घ्यायला प्रवृत्त करतो. परंतु सत्य लपवणे कायम शक्य नसते आणि त्याचे परिणाम संपूर्ण कुटुंबावर होऊ शकतात.
दहावी मानसिकता म्हणजे नात्यात गुंतवणूक करण्याची इच्छा कमी होणे. नाते टिकवण्यासाठी संवाद, वेळ, समजूतदारपणा आणि प्रयत्न आवश्यक असतात. जेव्हा व्यक्ती हे प्रयत्न थांबवते, तेव्हा भावनिक अंतर वाढते. त्या रिकाम्या जागेत दुसरी व्यक्ती सहज प्रवेश करू शकते.
याचा अर्थ असा नाही की या मानसिकतेतील प्रत्येक व्यक्ती विवाहबाह्य संबंध ठेवेल. अनेक लोक स्वतःवर नियंत्रण ठेवतात, योग्य निर्णय घेतात आणि आपल्या नात्याला प्रामाणिक राहतात. पण या मानसिक प्रवृत्ती ओळखल्या तर धोका कमी करता येतो.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की विवाहबाह्य संबंध टाळण्यासाठी काही गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. नियमित संवाद, जोडीदाराचे कौतुक करणे, भावना प्रामाणिकपणे व्यक्त करणे, एकमेकांसोबत दर्जेदार वेळ घालवणे, मतभेद शांतपणे सोडवणे आणि आवश्यक असल्यास समुपदेशन घेणे. मजबूत नाते हे केवळ प्रेमावर नाही, तर विश्वास, आदर आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांवर उभे असते.
जर एखाद्या व्यक्तीला स्वतःमध्ये वरीलपैकी काही मानसिक प्रवृत्ती दिसत असतील, तर त्याचा अर्थ ती व्यक्ती चुकीची आहे असा होत नाही. त्याचा अर्थ एवढाच की तिने स्वतःकडे अधिक प्रामाणिकपणे पाहण्याची गरज आहे. स्वतःच्या भावनिक गरजा समजून घेणे, आत्मविश्वास वाढवणे आणि नात्यातील समस्या वेळेवर सोडवणे हे अधिक चांगले पर्याय आहेत.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा: विवाहबाह्य संबंध एका दिवसात निर्माण होत नाहीत. ते अनेक लहान निर्णय, दुर्लक्षित भावना आणि न बोललेल्या समस्यांमधून हळूहळू तयार होतात. म्हणून नाते तुटल्यानंतर दोष शोधण्यापेक्षा, नाते मजबूत असतानाच संवाद, विश्वास आणि भावनिक जवळीक जपणे हेच सर्वात प्रभावी मानसशास्त्रीय उत्तर आहे.
धन्यवाद.