आपली चूक समोर आली की काही माणसं ती शांतपणे स्वीकारतात, तर काही माणसं लगेच चिडचिड करू लागतात, मोठ्याने बोलतात, रडतात किंवा आपल्यावरच अन्याय होत असल्याचा आव आणतात. कधी कधी ते स्वतःची चूक मान्य करण्याऐवजी समोरच्या व्यक्तीलाच दोष देऊ लागतात. अशा वेळी एक प्रश्न पडतो, चूक केल्यामुळे या व्यक्तीला वाईट वाटत आहे की आपली चूक उघड झाल्यामुळे त्यांना त्रास होत आहे?
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर या वर्तनामागे अनेक कारणं असू शकतात. प्रत्येक वेळी चिडचिड करणारी किंवा रडणारी व्यक्ती जाणीवपूर्वक नाटक करत असते, असं नाही. काही व्यक्तींना स्वतःच्या चुका स्वीकारणं कठीण जातं, कारण त्यातून त्यांच्या आत्मप्रतिमेला धक्का बसतो. काहींना टीका सहन होत नाही, तर काही जण अपराधीपणा, लाज किंवा नाकारलं जाण्याची भीती यांसारख्या भावनांशी सामना करू शकत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्या मनात निर्माण होणारा ताण राग, अश्रू किंवा बचावात्मक वर्तनाच्या स्वरूपात बाहेर पडू शकतो.
१. स्वतःची चूक मान्य करणं म्हणजे स्वतःला कमी समजणं नव्हे
काही लोकांच्या मनात स्वतःबद्दल एक ठरावीक प्रतिमा असते. त्यांना वाटतं की आपण नेहमी बरोबर असलं पाहिजे, लोकांनी आपल्याला हुशार समजलं पाहिजे आणि आपल्याकडून चुका होतात हे कुणालाही कळता कामा नये. अशा वेळी त्यांची चूक उघड झाली की त्यांना केवळ चुकीची जाणीव होत नाही, तर स्वतःच्या प्रतिष्ठेला धक्का बसल्यासारखं वाटतं. त्यामुळे ते चूक मान्य करण्याऐवजी स्वतःचं समर्थन करू लागतात.
मानसशास्त्रीय संशोधनात आत्मप्रतिमा आणि आत्मसन्मानाला धोका निर्माण झाल्यावर व्यक्ती बचावात्मक प्रतिक्रिया देऊ शकते, असं दिसून येतं. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची प्रतिक्रिया सारखी नसते. काही जण स्वतःच्या चुकीचा विचार करतात, तर काही जण टीका करणाऱ्या व्यक्तीवरच रागावतात. स्वतःची चूक मान्य करणं म्हणजे आपण वाईट माणूस आहोत हे स्वीकारणं नव्हे; तर आपल्या वर्तनात सुधारणा करण्याची संधी स्वीकारणं होय.
२. चूक लपवण्यासाठी रागाचा आधार घेतला जातो
काही व्यक्तींना प्रश्न विचारला किंवा त्यांच्या चुकीकडे लक्ष वेधलं की त्या लगेच चिडतात. त्या आवाज चढवतात, जुन्या चुका उकरून काढतात किंवा विषय बदलण्याचा प्रयत्न करतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने दिलेलं वचन पाळलं नाही आणि त्याबद्दल विचारलं, तर ती व्यक्ती स्वतःच्या चुकीवर बोलण्याऐवजी, “तुला माझ्यात नेहमीच चुका दिसतात,” असं म्हणू शकते.
या वर्तनाला बचावात्मक प्रतिक्रिया (Defensive Reaction) असं म्हणता येईल. व्यक्तीला टीका म्हणजे स्वतःवरचा हल्ला वाटू शकतो. त्यामुळे मूळ प्रश्नाला उत्तर देण्याऐवजी ती स्वतःचा बचाव करण्यावर लक्ष केंद्रित करते. रागामुळे काही काळासाठी अस्वस्थता कमी झाल्यासारखी वाटू शकते, पण त्यामुळे मूळ समस्या सुटत नाही. उलट, समोरच्या व्यक्तीला आपलं म्हणणं मांडण्याची संधी मिळत नाही आणि नात्यातील तणाव वाढतो.
मात्र, प्रत्येक वेळी राग येणं म्हणजे चूक लपवण्याचा प्रयत्न असतोच असं नाही. एखादी व्यक्ती अपमानित झाल्यामुळे, गैरसमज झाल्यामुळे किंवा अन्यायकारक आरोपामुळेही रागावू शकते. म्हणून तिच्या प्रतिक्रियेवरूनच निष्कर्ष काढण्याऐवजी परिस्थिती, पुरावे आणि वर्तनातील सातत्य लक्षात घेणं आवश्यक आहे.
३. चूक उघड झाल्यावर रडण्यामागे काय असू शकतं?
काही व्यक्ती चूक समोर आल्यानंतर रडू लागतात. अशा वेळी त्यांना स्वतःच्या वर्तनाबद्दल अपराधीपणा वाटत असू शकतो, तर काहींना आपली प्रतिमा खराब होण्याची भीती असते. इतर काही व्यक्तींना तणावाच्या परिस्थितीत भावना नियंत्रित करणं कठीण जातं. त्यामुळे रडणं ही त्यांच्या भावनिक अस्वस्थतेची प्रतिक्रिया असू शकते.
पण काही प्रसंगी रडण्यामुळे चर्चेचा मूळ विषय मागे पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने वारंवार खोटं बोललं आणि त्याबद्दल विचारणा केल्यावर ती रडू लागली, तर समोरची व्यक्ती मूळ प्रश्न बाजूला ठेवून तिला शांत करण्याचा प्रयत्न करू शकते. अशा प्रकारे चुकीच्या वर्तनाबद्दल चर्चा होण्याऐवजी लक्ष रडणाऱ्या व्यक्तीच्या भावनांकडे वळतं. हे जाणीवपूर्वक केलं जातंय की अनावधानाने घडतंय, हे मात्र केवळ रडण्यावरून ठरवता येत नाही. भावना खऱ्या असू शकतात, पण त्या भावनांमुळे चुकीची जबाबदारी संपत नाही.
४. लाज आणि अपराधीपणा यांतील फरक समजून घ्या
मानसशास्त्रात लाज (Shame) आणि अपराधीपणा (Guilt) या दोन भावनांमध्ये महत्त्वाचा फरक केला जातो. अपराधीपणा वाटताना व्यक्तीला, “मी चुकीचं वागलो किंवा वागले,” असं वाटू शकतं. यामुळे चूक सुधारण्याची प्रेरणा मिळू शकते. परंतु लाज वाटताना व्यक्तीला, “मीच वाईट आहे, लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?” असं वाटू शकतं. त्यामुळे ती चूक सुधारण्याऐवजी स्वतःची प्रतिमा वाचवण्याचा प्रयत्न करू शकते.
चुका मान्य करण्याची तयारी, स्वतःशी दयाळूपणे वागणं आणि स्वतःच्या अपयशाकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहणं यांचा परस्पर संबंध असल्याचं संशोधनातून सूचित होतं. स्वतःला सतत दोष देण्याऐवजी स्वतःच्या वर्तनाची जबाबदारी स्वीकारता आली, तर माफी मागणं आणि सुधारणा करणं सोपं होऊ शकतं.
५. प्रत्येक वेळी दुसऱ्यालाच दोष देणं
काही व्यक्ती स्वतःची चूक मान्य करण्याऐवजी दुसऱ्याच्या चुका शोधू लागतात. त्यांना एखाद्या गोष्टीबद्दल जाब विचारला की त्या म्हणतात, “तू तरी कुठे बरोबर आहेस?”, “तू आधी तुझ्याकडे बघ,” किंवा “माझ्याच चुका का काढतोस?” यामुळे चर्चा मूळ विषयापासून दूर जाते आणि दोघांमध्ये वाद सुरू होतो.
अशा वर्तनामुळे स्वतःची जबाबदारी स्वीकारण्यापासून तात्पुरती सुटका मिळू शकते. परंतु वारंवार असं घडत असेल, तर नात्यातील विश्वास कमी होतो. जॉन आणि ज्युली गॉटमन यांच्या नातेसंबंधांवरील संशोधनात टीका, बचावात्मक वर्तन आणि तुच्छतादर्शक संवाद यांसारख्या पद्धती नात्यांमध्ये तणाव निर्माण करू शकतात, असं स्पष्ट केलं आहे.
६. अशा व्यक्तींशी कसं वागावं?
आपल्या आजूबाजूला अशी व्यक्ती असेल, तर तिच्याशी प्रत्येक वेळी भांडण करणं किंवा तिला चुकीचं सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करणं उपयोगाचं ठरेलच असं नाही. त्याऐवजी काही गोष्टी लक्षात ठेवणं आवश्यक आहे.
* व्यक्तीवर नव्हे, तिच्या कृतीवर बोला. “तू नेहमीच खोटं बोलतोस,” असं म्हणण्याऐवजी, “तू दिलेली माहिती आणि प्रत्यक्ष घडलेली गोष्ट वेगळी आहे,” असं स्पष्टपणे सांगा.
* भावनिक प्रतिक्रियेत अडकू नका. समोरची व्यक्ती चिडली किंवा रडली, तर तिला थोडा वेळ द्या. शांत झाल्यानंतर मूळ विषयावर चर्चा करा.
* स्वतःच्या मर्यादा निश्चित करा. रागाच्या भरात अपमान, धमकी किंवा सतत दोषारोप होत असतील, तर अशा संभाषणातून काही काळ बाजूला होणं योग्य ठरू शकतं.
* जबाबदारी स्वीकारण्याची अपेक्षा स्पष्ट करा. “तुला वाईट वाटतंय हे मला समजतं, पण आपण घडलेल्या गोष्टीबद्दलही बोलायला हवं,” असं शांतपणे सांगा.
* वारंवार घडणाऱ्या वर्तनाकडे लक्ष द्या. एखादी व्यक्ती चूक झाल्यावर माफी मागते का, वर्तन बदलते का आणि पुन्हा तीच चूक टाळण्याचा प्रयत्न करते का, हे अधिक महत्त्वाचं आहे.
७. स्वतःच्या चुका स्वीकारणं ही भावनिक परिपक्वता आहे
आपण सर्वजण चुका करतो. कधी रागाच्या भरात चुकीचं बोलतो, कधी एखाद्याचा विश्वास दुखावतो, तर कधी स्वतःच्या सोयीसाठी चुकीचा निर्णय घेतो. पण या चुका झाल्यानंतर आपण काय करतो, यावर आपली भावनिक परिपक्वता दिसून येते.
चूक मान्य केल्याने आपली किंमत कमी होत नाही. उलट, स्वतःच्या वर्तनाकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची क्षमता वाढते. “हो, माझ्याकडून चूक झाली. त्यामुळे तुला त्रास झाला, याची मला जाणीव आहे. यापुढे मी काय बदल करू शकतो?” असं म्हणण्यासाठी धैर्य लागतं. याचा अर्थ स्वतःला कमी लेखणं नसून स्वतःच्या वर्तनाची जबाबदारी स्वीकारणं आहे.
त्याचबरोबर, चूक करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला दोष देत राहणंही योग्य नाही. व्यक्तीला सुधारण्याची संधी देणं आणि तिच्या वर्तनामुळे आपल्याला वारंवार त्रास होत असेल, तर स्वतःचं संरक्षण करणं या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.
चुका उघडकीस आल्यावर चिडचिड करणं, रडणं, विषय बदलणं किंवा दुसऱ्यालाच दोष देणं यामागे लाज, भीती, अपराधीपणा, तणाव किंवा बचावात्मक वृत्ती अशी वेगवेगळी कारणं असू शकतात. त्यामुळे एखाद्याच्या एका प्रतिक्रियेवरून त्याच्या स्वभावाचा किंवा हेतूचा अंतिम निष्कर्ष काढू नये. मात्र, वारंवार स्वतःची जबाबदारी टाळणं आणि भावनिक प्रतिक्रियांमुळे मूळ प्रश्न बाजूला सारणं हे नात्यांसाठी त्रासदायक ठरू शकतं.
लक्षात ठेवा, चूक करणं ही मानवी गोष्ट आहे; पण चूक मान्य न करता प्रत्येक वेळी स्वतःला निर्दोष सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करणं ही सुधारण्याची गरज असलेली सवय आहे. कारण खऱ्या अर्थाने समजूतदार व्यक्ती ती नसते जी कधीच चूक करत नाही, तर ती असते जी स्वतःची चूक ओळखते, तिची जबाबदारी स्वीकारते आणि पुन्हा तीच चूक होऊ नये यासाठी प्रयत्न करते.
धन्यवाद.