आपल्या आजूबाजूला काही अशी माणसं असतात की, समोरच्या व्यक्तीचं चांगलं झालं तर त्यांना फारसा आनंद होत नाही. पण त्याच व्यक्तीवर एखादं संकट आलं, अपयश आलं किंवा दुःख ओढवलं, तर त्यांच्या मनात नकळत समाधानाची भावना निर्माण होते. ते उघडपणे आनंद व्यक्त करत नाहीत, पण मनाच्या आत कुठेतरी त्यांना बरं वाटतं. मानसशास्त्रात या भावनेला “Schadenfreude” असे म्हणतात. म्हणजे दुसऱ्याच्या दुःखामुळे स्वतःला आनंद मिळणे.
ही भावना प्रत्येकामध्ये थोड्याफार प्रमाणात असू शकते. पण जेव्हा ती सवय बनते, तेव्हा ती नातेसंबंध आणि मानसिक आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते.
एक वास्तविक उदाहरण पाहूया.
एका कार्यालयात दोन मित्र काम करत होते. अमोल आणि निलेश. दोघांनी एकाच वेळी नोकरी सुरू केली होती. काही वर्षांनी अमोलला त्याच्या मेहनतीमुळे बढती मिळाली. सर्वांनी त्याचे कौतुक केले. निलेशनेही वरवर हसून अभिनंदन केले, पण मनातून त्याला ते खटकत होते. काही महिन्यांनी अमोलकडून कामात एक मोठी चूक झाली आणि त्याची बदली झाली. ही बातमी ऐकल्यावर निलेशच्या मनात एक विचित्र समाधान निर्माण झालं. त्याने कोणालाही ते दाखवलं नाही, पण मनात विचार आला, “बरं झालं… खूप उंच उडत होता.” हेच दुसऱ्याच्या दुःखात मिळणाऱ्या सुप्त आनंदाचं उदाहरण आहे.
असं का होतं?
मानसशास्त्र सांगतं की, यामागे मुख्य कारण म्हणजे सततची तुलना. जेव्हा आपण स्वतःची तुलना इतरांशी करत राहतो, तेव्हा दुसऱ्याचं यश आपल्याला स्वतःचं अपयश वाटू लागतं. त्यामुळे त्या व्यक्तीला एखादा धक्का बसला की, आपलं मन स्वतःला दिलासा देतं.
यामागे दुसरं कारण म्हणजे न्यूनगंड. ज्यांना स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास नसतो, ते अनेकदा दुसऱ्याचं यश स्वीकारू शकत नाहीत. त्यामुळे दुसऱ्याच्या अपयशामुळे त्यांना स्वतःचं महत्त्व वाढल्यासारखं वाटतं.
काही वेळा मत्सरही याचं कारण असतो. मत्सर म्हणजे दुसऱ्याकडे असलेली गोष्ट आपल्याकडे नाही याची सततची खंत. ही भावना मनात वाढत गेली की, दुसऱ्याचं नुकसान झालं तर मनाला समाधान मिळू लागतं.
काही लोकांचं बालपणही यासाठी जबाबदार असू शकतं. लहानपणी सतत तुलना, टीका किंवा कमीपणाची वागणूक मिळाल्यास व्यक्तीच्या मनात असुरक्षितता वाढते. मोठेपणी ती असुरक्षितता दुसऱ्याच्या दुःखात आनंद शोधण्याच्या रूपाने दिसू शकते.
सोशल मीडियामुळेही ही भावना वाढताना दिसते. एखाद्याचं आयुष्य खूप सुंदर दिसत असताना त्याच्याबद्दल एखादी वाईट बातमी आली की, काही लोक लगेच म्हणतात, “इतका दिखावा करत होता, आता समजलं.” हे विधान अनेकदा त्यांच्या मनातील दडलेला मत्सर दाखवतं.
परंतु अशा भावनेचा सर्वात मोठा तोटा स्वतः त्या व्यक्तीलाच होतो. कारण दुसऱ्याच्या दुःखात आनंद शोधणारा माणूस स्वतःच्या आयुष्यावर लक्ष देत नाही. त्याची ऊर्जा स्वतःची प्रगती करण्याऐवजी इतरांच्या आयुष्यावर खर्च होते. त्यामुळे त्याचं समाधान कायमच तात्पुरतं राहतं.
मानसशास्त्र सांगतं की, खऱ्या अर्थाने मानसिकदृष्ट्या निरोगी व्यक्ती दुसऱ्याच्या यशाने प्रेरित होते आणि दुसऱ्याच्या दुःखात सहानुभूती दाखवते. कारण तिला स्वतःच्या मूल्याची जाणीव असते. तिचा आत्मविश्वास इतरांच्या अपयशावर अवलंबून नसतो.
जर तुम्हाला स्वतःमध्ये अशी भावना जाणवत असेल, तर त्याबद्दल स्वतःला दोष देऊ नका. त्याऐवजी स्वतःला प्रश्न विचारा – “मला दुसऱ्याच्या अपयशामुळे आनंद का झाला?” या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर शोधलं, तर त्यामागची असुरक्षितता, मत्सर किंवा न्यूनगंड हळूहळू समोर येऊ लागतो.
त्यानंतर स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करा. दररोज स्वतःची कालच्या स्वतःशी तुलना करा, दुसऱ्यांशी नाही. कृतज्ञतेची सवय लावा. आपल्या आयुष्यात काय चांगलं आहे याची जाणीव ठेवा. दुसऱ्यांच्या यशाचं मनापासून कौतुक करण्याचा छोटा प्रयत्न करा. सुरुवातीला ते कठीण वाटेल, पण हळूहळू मन सकारात्मक होऊ लागेल.
लक्षात ठेवा, दुसऱ्याच्या दुःखात मिळणारा आनंद हा क्षणिक असतो, पण दुसऱ्याच्या आनंदात सहभागी होण्याने मिळणारं समाधान दीर्घकाळ टिकतं. जो माणूस दुसऱ्याला खाली पडताना पाहून आनंदी होतो, तो स्वतः कधीच मनाने उंच वाढत नाही. पण जो दुसऱ्याला उभं राहायला मदत करतो, तो स्वतःही अधिक मजबूत आणि शांत बनत जातो.
म्हणूनच, आपल्या मनात जर कधी दुसऱ्याच्या अपयशामुळे समाधानाची भावना निर्माण झाली, तर तिला दाबण्यापेक्षा समजून घ्या. कारण त्या भावनेच्या मागे अनेकदा आपल्या स्वतःच्या अपूर्ण गरजा, असुरक्षितता किंवा वेदना दडलेल्या असतात. त्या समजून घेतल्या, तर आपण अधिक संवेदनशील, परिपक्व आणि मानसिकदृष्ट्या निरोगी व्यक्ती बनू शकतो.
धन्यवाद.