कधी कधी आयुष्यात अशी अवस्था येते की आपल्याला वाटू लागतं, “माझ्याबरोबर चांगलं काहीच घडत नाही.” कितीही प्रयत्न केले तरी अपेक्षित परिणाम मिळत नाहीत, नात्यांमध्ये समस्या येतात, कामात अडचणी येतात, आर्थिक चिंता वाढतात किंवा एखादी गोष्ट मनासारखी होत नाही. अशा वेळी आपल्या मनात हळूहळू एक नकारात्मक निष्कर्ष तयार होतो की, “माझ्या आयुष्यात काहीच चांगलं होणार नाही.” हा विचार सुरुवातीला फक्त एक भावना असतो, पण तो वारंवार मनात येऊ लागला की आपण आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांकडे त्याच नजरेने पाहू लागतो.
इथे एक छोटासा बदल खूप महत्त्वाचा ठरू शकतो. “माझ्या आयुष्यात चांगलं काहीच घडत नाही” असं म्हणण्याऐवजी स्वतःला विचारा, “आत्ता माझ्या नियंत्रणात काय आहे?” हा छोटासा प्रश्न परिस्थिती लगेच बदलत नाही, पण परिस्थितीकडे पाहण्याची आपली मानसिक चौकट बदलू शकतो.
मानसशास्त्रामध्ये आपल्या विचारांचा भावना आणि वर्तनावर होणारा प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर अभ्यासला गेला आहे. Cognitive Behavioral Therapy म्हणजेच CBT मध्येही व्यक्तीच्या विचारांची, भावनांची आणि वर्तनाची परस्पर जोड समजून घेण्यावर भर दिला जातो. एखादी घटना घडली म्हणून आपल्याला विशिष्ट भावना निर्माण होतातच असं नाही. त्या घटनेचा आपण केलेला अर्थही आपल्या भावनिक अनुभवावर परिणाम करतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला नोकरीमध्ये अपेक्षित बढती मिळाली नाही. एक व्यक्ती विचार करू शकते, “मी अपयशी आहे. माझं काही होणार नाही.” त्यामुळे निराशा वाढू शकते आणि पुढचे प्रयत्न कमी होऊ शकतात. दुसरी व्यक्ती त्याच घटनेकडे पाहून म्हणू शकते, “ही संधी मिळाली नाही, पण मला माझ्या कौशल्यांमध्ये काय सुधारणा करायची आहे ते पाहू.” परिस्थिती दोघांची समान आहे, पण त्यांची मानसिक प्रतिक्रिया वेगळी आहे.
याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक समस्येकडे सकारात्मक विचार करून पाहिलं की समस्या संपतात. Positive thinking म्हणजे वास्तव नाकारणं नाही. दुःख असेल तर दुःख मान्य करायचं. अपयश आलं असेल तर ते स्वीकारायचं. नात्यात समस्या असेल तर ती समस्या आहे हे मान्य करायचं. पण त्याच वेळी स्वतःला पूर्णपणे असहाय समजणं टाळायचं.
आपल्या मनाची एक नैसर्गिक प्रवृत्ती म्हणजे नकारात्मक घटनांकडे अधिक लक्ष जाणं. मानसशास्त्रात याला negativity bias म्हटलं जातं. दिवसभरात आपल्याबरोबर दहा चांगल्या गोष्टी घडल्या तरी एखादी वाईट घटना संपूर्ण दिवस खराब झाल्यासारखी वाटू शकते. कोणीतरी आपलं कौतुक केलं हे आपण सहज विसरतो, पण कोणीतरी केलेली एक टीका मात्र दिवसभर मनात फिरत राहते.
यामुळे कधी कधी आपल्याला वाटतं की आयुष्यात चांगलं काहीच घडत नाही. प्रत्यक्षात चांगल्या गोष्टी नसतात असं नाही. आपलं लक्ष त्यांच्याकडे पुरेसं जात नसतं.
म्हणून आजपासून एक छोटासा मानसिक प्रयोग करून पाहा. रात्री झोपण्यापूर्वी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा: आज काय चांगलं झालं? आज मी कोणती छोटी गोष्ट चांगली केली? आणि आज कोणत्या गोष्टीबद्दल मी कृतज्ञ आहे? उत्तर खूप मोठं असण्याची गरज नाही. एखाद्याने प्रेमाने फोन केला, काम वेळेवर पूर्ण झालं, मुलासोबत दहा मिनिटं छान वेळ मिळाला, शरीराने साथ दिली, एखादा चांगला विचार मनात आला, इतकंसुद्धा पुरेसं आहे.
अशा प्रकारची gratitude practice म्हणजे कृतज्ञतेचा सराव सकारात्मक भावनांकडे लक्ष देण्याची सवय विकसित करण्यास मदत करू शकतो. पण इथेही एक गोष्ट लक्षात ठेवावी. कृतज्ञता म्हणजे “माझ्या आयुष्यात काही समस्या नाहीत” असं स्वतःला सांगणं नाही. उलट, समस्या असतानाही आयुष्यात उरलेल्या चांगल्या गोष्टी दिसू लागणं हा त्याचा उद्देश आहे.
दुसरा महत्त्वाचा बदल म्हणजे “का?” या प्रश्नापेक्षा “आता काय?” हा प्रश्न विचारायला सुरुवात करा.
“माझ्याबरोबरच असं का होतं?” हा प्रश्न अनेकदा आपल्याला भूतकाळात अडकवतो. त्यातून राग, असहायता आणि निराशा वाढू शकते. त्याऐवजी “आता मी काय करू शकतो?” हा प्रश्न कृतीकडे घेऊन जातो.
समजा तुमचं एखादं नातं तणावपूर्ण झालं आहे. “समोरची व्यक्ती अशी का आहे?” या प्रश्नाचं उत्तर कदाचित तुमच्या हातात नसेल. पण “मी माझ्या मर्यादा कशा स्पष्ट करू शकतो?”, “मी शांतपणे संवाद कसा साधू शकतो?” किंवा “मला या नात्यापासून किती अंतर ठेवायचं आहे?” हे प्रश्न तुमच्या नियंत्रणाच्या क्षेत्रात येतात.
यालाच मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून agency किंवा स्वतःच्या कृतीवर असलेली जाणीव म्हणता येईल. जे आपल्या हातात आहे त्यावर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे व्यक्तीला परिस्थितीवर काही प्रमाणात प्रभाव टाकता येतो अशी भावना निर्माण होते. ही भावना मानसिक लवचिकतेसाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
कधी कधी आयुष्यात समस्या एकामागून एक येतात आणि त्यामुळे आपण भविष्यातही काहीच चांगलं होणार नाही असा अंदाज बांधतो. पण वर्तमानातील काही कठीण अनुभव म्हणजे संपूर्ण भविष्याचा पुरावा नाही. आजचा कठीण दिवस उद्याचं संपूर्ण आयुष्य ठरवत नाही.
म्हणून जेव्हा मन म्हणेल, “चांगलं काहीच घडत नाही,” तेव्हा लगेच स्वतःशी वाद घालण्याची गरज नाही. फक्त वाक्य थोडं बदला.
“सध्या काही गोष्टी माझ्या मनासारख्या होत नाहीत. पण आता माझ्या नियंत्रणात काय आहे?”
हा बदल छोटा आहे, पण त्याचा परिणाम महत्त्वाचा असू शकतो. कारण पहिलं वाक्य मनाला बंद करतं, तर दुसरं वाक्य मनाला पर्याय शोधायला भाग पाडतं.
आयुष्य नेहमी आपल्या अपेक्षेप्रमाणे घडणार नाही. काही गोष्टी आपल्या हातात नसतील. काही लोक बदलणार नाहीत. काही संधी परत मिळणार नाहीत. काही नुकसान भरून निघणार नाही. पण तरीही प्रत्येक परिस्थितीत एक छोटासा भाग असा असतो ज्यावर आपण प्रतिक्रिया कशी द्यायची हे निवडू शकतो.
म्हणून पुढच्या वेळी आयुष्याबद्दल निराश वाटलं तर स्वतःला एवढंच विचारा, “सगळं बदलण्याची गरज नाही. आत्ता मी एक छोटी कोणती गोष्ट बदलू शकतो?”
कदाचित त्या एका छोट्या कृतीमुळे समस्या लगेच संपणार नाही. पण तुम्ही समस्येकडे पाहणारा निष्क्रिय माणूस न राहता, स्वतःच्या आयुष्यात काहीतरी करण्याचा प्रयत्न करणारा माणूस बनाल. आणि अनेकदा मानसिक बदलाची सुरुवात इथूनच होते.
आयुष्य चांगलं होण्याची वाट पाहण्यापेक्षा, आज आपल्या हातात असलेली एक छोटी गोष्ट थोडी चांगली करण्यापासून सुरुवात करा.
धन्यवाद.