कधीही आपण खूप आनंदी किंवा खूप वाईट भावनिक अवस्थेत असतो, तेव्हा आपले निर्णय घेण्याचे कौशल्य बदलते. हे मानसशास्त्रात खूप स्पष्टपणे अभ्यासले गेले आहे. आपल्या भावना आणि निर्णय यांच्यामध्ये खूप जवळचा संबंध असतो. त्यामुळेच एक महत्त्वाचा सल्ला नेहमी दिला जातो — खूप आनंदी किंवा खूप दुःखी असताना घाईत निर्णय घेऊ नयेत.
मानसशास्त्र सांगते की आपल्या मेंदूचे दोन भाग निर्णय घेताना काम करतात. एक भाग तर्कशुद्ध विचार करतो, आणि दुसरा भाग भावनांवर आधारित असतो. जेव्हा आपण संतुलित अवस्थेत असतो, तेव्हा हे दोन्ही भाग एकत्रितपणे काम करतात. पण जेव्हा भावना खूप तीव्र असतात, तेव्हा भावनिक भाग जास्त सक्रिय होतो आणि तर्कशुद्ध विचार मागे पडतो.
उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण खूप आनंदी असतो, तेव्हा आपल्याला सगळं सकारात्मकच वाटायला लागतं. अशा वेळी आपण धोके दुर्लक्षित करतो. संशोधनात असे दिसून आले आहे की खूप आनंदी अवस्थेत लोक जास्त जोखीम घेण्याची शक्यता असते. ते “हे नक्कीच चांगलं होईल” या विचाराने निर्णय घेतात. पण वास्तवात प्रत्येक गोष्टीत काही ना काही धोका असतो, जो त्या क्षणी दिसत नाही.
दुसरीकडे, जेव्हा आपण खूप दुःखी किंवा रागात असतो, तेव्हा परिस्थिती खूप नकारात्मक दिसते. अशा वेळी आपण घेतलेले निर्णय बहुतेक वेळा बचावात्मक किंवा टाळण्याचे असतात. काही वेळा लोक नातेसंबंध तोडण्याचे, नोकरी सोडण्याचे किंवा स्वतःबद्दल चुकीचे निष्कर्ष काढण्याचे निर्णय घेतात. कारण त्या क्षणी त्यांना वाटतं की हीच योग्य वेळ आहे, पण प्रत्यक्षात ती फक्त भावना असते, सत्य नसते.
“भावनिक निर्णय” हा मानसशास्त्रात एक महत्त्वाचा विषय आहे. जेव्हा भावना खूप तीव्र असतात, तेव्हा आपली विचार करण्याची क्षमता कमी होते. याला “emotional hijacking” असेही म्हटले जाते. म्हणजेच भावना आपल्या विचारांवर नियंत्रण घेतात.
अशा परिस्थितीत घेतलेले निर्णय बहुतेक वेळा नंतर चुकीचे वाटतात. आपण शांत झाल्यावर विचार करतो, “मी असं का केलं?” कारण त्या वेळी आपण तर्कशुद्ध विचार केला नव्हता.
म्हणूनच, एक साधा नियम मानसशास्त्र सांगतो — जर भावना खूप तीव्र असतील, तर निर्णय थांबवा. थोडा वेळ द्या. आपल्या मेंदूला शांत होण्याची संधी द्या.
यासाठी काही सोप्या पद्धती आहेत. सर्वात पहिले म्हणजे “थांबा आणि विचार करा”. लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी थोडा वेळ घ्या. २४ तासांचा नियम खूप उपयोगी ठरतो. एखादा मोठा निर्णय घ्यायचा असेल, तर तो लगेच न घेता दुसऱ्या दिवशी विचार करा.
दुसरी पद्धत म्हणजे स्वतःला प्रश्न विचारणे. “मी आत्ता जे वाटत आहे, ते कायमचं आहे का?” किंवा “हा निर्णय मी शांत अवस्थेत घेतला असता का?” असे प्रश्न आपल्याला वास्तवात परत आणतात.
तिसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे कोणाशी तरी बोलणे. जेव्हा आपण भावनिक अवस्थेत असतो, तेव्हा बाहेरच्या व्यक्तीचा दृष्टिकोन खूप मदत करतो. एखादा मित्र, कुटुंबातील व्यक्ती किंवा समुपदेशक आपल्याला वेगळ्या नजरेतून परिस्थिती समजावून सांगू शकतो.
शरीर आणि मन यांचाही खूप संबंध असतो. म्हणूनच, श्वासावर लक्ष देणे, थोडं चालणे, किंवा ध्यान करणे यामुळे भावना कमी तीव्र होतात. संशोधनात असे दिसते की काही मिनिटे खोल श्वास घेतल्याने मेंदू शांत होतो आणि निर्णय घेण्याची क्षमता सुधारते.
हे लक्षात घेणंही महत्त्वाचं आहे की भावना वाईट नाहीत. त्या आपल्याला संकेत देतात. पण त्या कायमस्वरूपी सत्य नसतात. भावना म्हणजे एक तात्पुरती लाट आहे. ती येते आणि जाते. पण त्या लाटेवर बसून घेतलेले निर्णय कायमस्वरूपी परिणाम देऊ शकतात.
आपल्या आयुष्यात अनेक मोठे निर्णय असतात — नातेसंबंध, करिअर, आर्थिक बाबी. हे निर्णय घेताना स्थिर मनस्थिती खूप महत्त्वाची असते. जर आपण प्रत्येक वेळी भावनांवर आधारित निर्णय घेत राहिलो, तर आयुष्य अस्थिर होऊ शकतं.
कधी कधी लोक म्हणतात, “मनाचं ऐका.” हे काही प्रमाणात योग्य आहे, पण पूर्णपणे नाही. मन म्हणजे फक्त भावना नाहीत. त्यात विचार, अनुभव, आणि तर्कही असतो. त्यामुळे “मनाचं ऐका” म्हणजे “भावनांबरोबर तर्काचाही विचार करा” असा अर्थ घ्यायला हवा.
शेवटी, एक साधा पण प्रभावी संदेश असा आहे — निर्णय घेण्याची घाई करू नका. विशेषतः जेव्हा तुम्ही खूप आनंदी किंवा खूप दुःखी असता. त्या क्षणी घेतलेले निर्णय तुम्हाला नंतर बदलावेसे वाटू शकतात.
थोडा वेळ थांबणं, शांत होणं, आणि मग निर्णय घेणं — हीच खरी शहाणपणाची खूण आहे. कारण योग्य निर्णय हे नेहमी शांत आणि संतुलित मनातूनच येतात.
धन्यवाद.