“एकटं राहणं” आणि “एकटेपण जाणवणं” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. माणूस अनेक लोकांच्या गर्दीत राहूनही मनाने एकटा असू शकतो आणि दुसरीकडे काही काळ स्वतःसोबत शांतपणे राहणारी व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या समाधानी असू शकते. त्यामुळे आयुष्यात काही काळ एकटं राहावं लागलं, नातं संपलं, मित्र कमी झाले किंवा आपल्या आयुष्यातील एखादी व्यक्ती दूर गेली, तर त्याचा अर्थ आपलं आयुष्य संपलं असा होत नाही. उलट, स्वतःला समजून घेण्याची ही एक महत्त्वाची संधी असू शकते.
मानसशास्त्रीय संशोधनातून सामाजिक संबंधांचा मानसिक आरोग्यावर मोठा प्रभाव असल्याचं दिसून येतं. चांगले आणि अर्थपूर्ण संबंध आपल्याला भावनिक आधार देतात. पण याचा अर्थ असा नाही की सतत कोणीतरी आपल्या जवळ असणं आवश्यक आहे. आरोग्यदायी सामाजिक संबंध आणि स्वतःसोबत आरामात राहण्याची क्षमता, या दोन्ही गोष्टी मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
अनेकांना एकटं राहण्याची भीती वाटते कारण एकटेपणात स्वतःच्या विचारांना सामोरं जावं लागतं. उदाहरणार्थ, दिवसभर कामात व्यस्त असलेली व्यक्ती रात्री घरी आल्यानंतर लगेच मोबाईल हातात घेते. सोशल मीडिया, व्हिडिओ किंवा कोणाशी तरी चॅट सुरू ठेवते. शांतता आली की मनात विचार सुरू होतात, “माझं पुढे काय होणार?”, “माझी काळजी कोण घेणार?”, “माझ्याबरोबर कोणीच नाही.” अशा वेळी समस्या एकटेपणाची नसते. समस्या अनेकदा त्या शांततेत वर येणाऱ्या विचारांची असते.
म्हणूनच स्वतःसोबत राहण्याची सवय हळूहळू विकसित करावी लागते. सुरुवातीला दिवसातून फक्त 15-20 मिनिटं स्वतःसाठी ठेवा. मोबाईल बाजूला ठेवा, शांतपणे चहा घ्या, थोडं चालून या किंवा फक्त आपल्या विचारांकडे लक्ष द्या. सुरुवातीला अस्वस्थ वाटू शकतं. पण हळूहळू मेंदूला समजू लागतं की “मी एकटा आहे” म्हणजे “मी असुरक्षित आहे” असं नाही.
याचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे स्वतःच्या निर्णयांवर विश्वास वाढतो. सतत दुसऱ्यांच्या मतावर अवलंबून राहण्याची सवय लागली की छोट्या गोष्टींसाठीही आपण विचारतो, “हे करू का?”, “मी बरोबर करतोय ना?”, “त्यांना काय वाटेल?” उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला नोकरी बदलायची आहे. पण घरातील किंवा मित्रांच्या मतामुळे ती अनेक वर्षं न आवडणाऱ्या कामात राहते. काही काळ स्वतःसोबत राहून आपल्या गरजा, मूल्यं आणि उद्दिष्टं समजून घेतली तर निर्णय अधिक स्पष्ट होऊ शकतो.
एकटं राहण्याची क्षमता स्वतःची ओळख मजबूत करण्याशीही संबंधित आहे. जेव्हा आपली ओळख फक्त एखाद्या नात्याभोवती तयार होते, तेव्हा ते नातं तुटल्यावर आपल्याला स्वतःबद्दलच प्रश्न पडतो. “मी आता कोण आहे?” असा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती अनेक वर्षं एका नात्यात असते. तिची दिनचर्या, मित्र, छंद, सुट्ट्या, निर्णय सर्व काही त्या नात्याभोवती असतात. नातं संपल्यानंतर ती व्यक्ती केवळ साथीदार गमावत नाही, तर तिच्या आयुष्याचा एक मोठा भागही बदलतो. अशा वेळी स्वतःचे जुने छंद, मित्र, काम, कौशल्यं आणि वैयक्तिक उद्दिष्टं पुन्हा शोधणं महत्त्वाचं ठरतं.
याचा अर्थ असा नाही की “मला कोणाचीच गरज नाही” असा हट्ट करायचा. स्वावलंबन आणि भावनिक अलिप्तता यात फरक आहे. माणूस सामाजिक प्राणी आहे. आपल्याला प्रेम, मैत्री, आधार आणि आपलेपणा आवश्यक असतो. मदत मागणं ही कमजोरी नाही. उलट, योग्य व्यक्तीशी मन मोकळं करणं मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतं. पण “माझं आयुष्य व्यवस्थित ठेवण्यासाठी एखादी व्यक्ती कायम माझ्यासोबत असायलाच हवी” ही धारणा मात्र आपल्याला भावनिकदृष्ट्या दुसऱ्यावर अवलंबून बनवू शकते.
रोजच्या जीवनात याचं एक साधं उदाहरण पाहा. एखाद्या व्यक्तीचा मित्रांचा ग्रुप बदलतो. आधी रोज फोन, भेटीगाठी आणि गप्पा असतात. नंतर प्रत्येकजण आपल्या कामात व्यस्त होतो. सुरुवातीला त्या व्यक्तीला वाटतं, “माझे मित्र बदलले म्हणजे मी एकटा पडलो.” पण त्याच काळात तो नवीन कौशल्य शिकतो, व्यायाम सुरू करतो, पुस्तक वाचतो, एखादा छंद जोपासतो आणि काही नवीन लोकांशी अर्थपूर्ण संबंध निर्माण करतो. काही महिन्यांनी त्याला जाणवतं की पूर्वी ज्याला “एकटेपणा” समजत होता, तो प्रत्यक्षात स्वतःला नव्याने शोधण्याचा काळ होता.
एकटं राहण्याची भीती कमी करण्यासाठी स्वतःला एक प्रश्न विचारा: “मी एकटा असताना माझ्याबद्दल काय विचार करतो?” जर उत्तर सतत नकारात्मक असेल, तर समस्या बाहेरच्या लोकांची नसून आपल्या अंतर्गत संवादाची असू शकते. “माझ्याशी कोणी बोलत नाही, म्हणजे माझ्यात काहीतरी कमी आहे” हा विचार बदलून “सध्या माझ्या आयुष्यात सामाजिक संपर्क कमी आहे, पण माझी किंमत त्यावर ठरत नाही” असा अधिक वास्तववादी विचार करता येतो.
स्वतःसोबत वेळ घालवताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा: एकटेपणापासून पळण्यासाठी सतत लोक शोधू नका आणि लोकांपासून पळण्यासाठी एकटेपणाच निवडू नका. दोन्ही टोकं टाळणं महत्त्वाचं आहे. काही वेळ स्वतःसाठी, काही वेळ कुटुंबासाठी, काही वेळ मित्रांसाठी आणि काही वेळ आपल्या कामासाठी ठेवणं अधिक संतुलित ठरू शकतं.
कधी कधी आयुष्यात काही नाती संपतात. काही लोक दूर जातात. काही मैत्री बदलते. काही वेळा आपण स्वतःच एखाद्या नात्यातून बाहेर पडतो कारण ते आपल्यासाठी योग्य नसतं. अशा वेळी रिकामेपण जाणवणं स्वाभाविक आहे. त्या भावनेला लगेच दाबण्याची गरज नाही. दुःख जाणवू द्या, आठवणी येऊ द्या, रडू येत असेल तर रडा. पण त्या भावनेला आपली संपूर्ण ओळख बनू देऊ नका.
एकटं राहणं म्हणजे आयुष्यापासून दूर जाणं नाही; स्वतःच्या आयुष्याशी पुन्हा जोडले जाणं आहे. तुम्ही स्वतःसोबत शांत बसू शकत असाल, स्वतःचे निर्णय घेऊ शकत असाल, गरज पडल्यावर मदत मागू शकत असाल आणि तरीही इतरांशी निरोगी संबंध ठेवू शकत असाल, तर तुमची भावनिक स्वायत्तता अधिक मजबूत होत जाते.
म्हणून आयुष्यात कधी एखादा काळ असा आला की तुमच्यासोबत कोणी नाही, तर स्वतःला कमी समजू नका. त्या काळाकडे शिक्षा म्हणून न पाहता स्वतःला समजून घेण्याची संधी म्हणून पाहा. कारण आयुष्यभर प्रत्येकजण आपल्या सोबत राहीलच असं नाही. पण स्वतःसोबतचं नातं शेवटपर्यंत आपल्या सोबत असतं.
आणि म्हणूनच, एकटं आयुष्य जगायला कधीच घाबरू नका. लोकांची साथ सुंदर आहे, पण स्वतःची साथ ही तुमची मानसिक ताकद आहे.
धन्यवाद.