“आई, मी ठीक आहे. तुम्ही माझं इतकं टेन्शन का घेता?” हे वाक्य अनेक मुलांच्या तोंडून कधीतरी ऐकायला मिळते. दुसरीकडे पालकांच्या मनात मात्र एकच विचार असतो, “आम्ही टेन्शन घेत नाही तर कोण घेणार?” मुलं आणि पालक यांच्यातील हा संवाद खूप सामान्य आहे. पण या प्रश्नामागे एक महत्त्वाचं मानसशास्त्रीय सत्य दडलेलं आहे. पालक मुलांचं इतकं टेन्शन का घेतात? आणि हे टेन्शन मुलांवर कसा परिणाम करू शकतं?
मानसशास्त्रानुसार पालक आणि मुलांमधील नातं हे केवळ जबाबदारीचं नसून भावनिक जोडणीचं असतं. मुलाचा जन्म झाल्यापासून पालकांच्या मेंदूमध्ये त्याच्या सुरक्षिततेशी संबंधित अनेक भावना सक्रिय होतात. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की मुलांच्या आनंद, सुरक्षितता आणि भविष्याबद्दल विचार करताना पालकांच्या मेंदूतील भावनिक भाग अधिक सक्रिय होतो. त्यामुळे मुलांच्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट त्यांना महत्त्वाची वाटते.
लहानपणी मुलं चालायला शिकत असतात तेव्हा पडू नयेत म्हणून पालक काळजी करतात. शाळेत जायला लागल्यावर अभ्यासाची चिंता सुरू होते. किशोरवयात मित्र, मोबाईल, सोशल मीडिया आणि करिअरची काळजी वाढते. मुलं मोठी झाली तरी ही चिंता पूर्णपणे संपत नाही. कारण पालकांच्या मनात मुलं कितीही मोठी झाली तरी ती त्यांची मुलंच राहतात.
अनेकदा पालकांचं टेन्शन प्रेमातून निर्माण होतं. त्यांना आपल्या मुलाला कोणताही त्रास होऊ नये असं वाटत असतं. त्यामुळे ते वारंवार सूचना देतात. वेळेवर जेव, काळजी घे, बाहेर जपून जा, अभ्यास कर, चुकीच्या लोकांपासून दूर राह. मुलांना हे कधी कधी कंटाळवाणं वाटू शकतं. पण पालकांच्या दृष्टीने ही त्यांची प्रेम व्यक्त करण्याची पद्धत असते.
तथापि, मानसशास्त्रीय संशोधन असे सांगते की जास्त काळजी आणि जास्त नियंत्रण यामध्ये खूप कमी अंतर असतं. काही पालक नकळत मुलांच्या प्रत्येक निर्णयात हस्तक्षेप करू लागतात. मुलाने काय शिकावे, कोणाशी मैत्री करावी, कोणत्या क्षेत्रात करिअर करावे, हे सर्व तेच ठरवू पाहतात. अशा परिस्थितीत मुलांना स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची संधी कमी मिळू शकते.
स्वतंत्र निर्णय घेणे हे मानसिक विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते. जेव्हा मुलांना स्वतःचे अनुभव घेऊ दिले जातात, तेव्हा त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास वाढतो. चुका करण्याची आणि त्यातून शिकण्याची क्षमता विकसित होते. पण जर प्रत्येक वेळी पालकांनी पुढे येऊन समस्या सोडवल्या, तर मुलं स्वतःच्या क्षमतेवर शंका घेऊ शकतात.
अनेक पालकांच्या चिंतेमागे त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यातील अनुभवही असतात. त्यांनी भोगलेल्या अडचणी, अपयश किंवा संघर्ष मुलांना अनुभवायला लागू नयेत अशी त्यांची इच्छा असते. त्यामुळे ते जास्त सतर्क राहतात. पण प्रत्येक पिढीचे अनुभव वेगळे असतात. पालकांनी आपले अनुभव सांगणे महत्त्वाचे आहे, पण मुलांना स्वतःचा मार्ग शोधण्याची संधी देणे तितकेच आवश्यक आहे.
मानसशास्त्रात “हेलिकॉप्टर पॅरेंटिंग” ही संकल्पना प्रसिद्ध आहे. यामध्ये पालक सतत मुलांच्या भोवती फिरत राहतात आणि प्रत्येक गोष्टीवर लक्ष ठेवतात. सुरुवातीला हे सुरक्षित वाटू शकते. पण दीर्घकालीन परिणामांमध्ये मुलांमध्ये चिंता, निर्णय घेण्याची भीती आणि आत्मविश्वासाची कमतरता दिसू शकते. कारण त्यांना स्वतःच्या क्षमतेची चाचणी घेण्याची संधी कमी मिळते.
दुसरीकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणारे पालकही योग्य नसतात. मुलांना प्रेम, मार्गदर्शन आणि भावनिक आधाराची गरज असते. त्यामुळे योग्य पालकत्व म्हणजे ना अति काळजी ना पूर्ण दुर्लक्ष. योग्य पालकत्व म्हणजे मुलांना सुरक्षितता देत त्यांना हळूहळू स्वतंत्र बनवणे.
मुलांच्या दृष्टीने पाहिल्यास त्यांना पालकांचे प्रेम हवे असते, पण त्याचबरोबर विश्वासही हवा असतो. जेव्हा पालक प्रत्येक गोष्टीत शंका घेतात किंवा सतत भीती व्यक्त करतात, तेव्हा मुलांना वाटू शकते की त्यांच्यावर विश्वास ठेवला जात नाही. त्यामुळे संवादामध्ये अंतर निर्माण होऊ शकते.
यासाठी पालकांनी स्वतःला काही प्रश्न विचारणे उपयुक्त ठरू शकते. मी मुलाची काळजी घेतोय की त्याला नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करतोय? माझी भीती वास्तवावर आधारित आहे की माझ्या कल्पनांवर? मी मुलाला निर्णय घेण्याची संधी देतोय का? असे प्रश्न पालकांना स्वतःच्या वागण्याचा विचार करण्यास मदत करतात.
मुलांनीही पालकांच्या भावनांचा आदर करणे आवश्यक आहे. कारण त्यांच्या काळजीमागे बहुतेक वेळा प्रेम असते, अविश्वास नाही. शांतपणे संवाद साधून “मी जबाबदारीने वागेन” हा विश्वास मुलं पालकांना देऊ शकतात. जेव्हा विश्वास वाढतो तेव्हा अनावश्यक चिंता कमी होऊ लागते.
खरं तर पालकांचं टेन्शन पूर्णपणे संपणार नाही. कारण प्रेम आणि काळजी यांचं नातं खूप घट्ट असतं. मात्र त्या काळजीचं रूपांतर विश्वासामध्ये होणं गरजेचं आहे. मुलांना उडण्यासाठी पंख द्यायचे असतात, पण त्याच वेळी गरज पडल्यास आधार देण्यासाठी हातही तयार ठेवायचा असतो.
म्हणूनच “आई-पप्पा तुम्ही माझं इतकं टेन्शन का घेता?” या प्रश्नाचं उत्तर एकाच वाक्यात देता येईल. कारण तुम्ही आमच्यासाठी खूप महत्त्वाचे आहात. पण खरी कला ही काळजी आणि विश्वास यांचा समतोल राखण्यात आहे. जेव्हा पालक प्रेमासोबत विश्वास देतात आणि मुलं स्वातंत्र्यासोबत जबाबदारी स्वीकारतात, तेव्हा नातं अधिक मजबूत, निरोगी आणि आनंदी बनतं.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
