आयुष्यात कधी कधी असा काळ येतो, जेव्हा आपल्याला वाटतं की आता काहीच चांगलं होणार नाही. एकामागून एक समस्या येत राहतात, अपेक्षेप्रमाणे गोष्टी घडत नाहीत, नाती बदलतात, आर्थिक अडचणी येतात, करिअरमध्ये अडथळे निर्माण होतात किंवा एखाद्या जवळच्या व्यक्तीपासून दूर जावं लागतं. अशा वेळी मन वर्तमान परिस्थितीलाच कायमचं सत्य मानायला लागतं. “माझं आयुष्य असंच राहणार”, “माझ्यासाठी चांगला काळ संपला”, “माझं काहीच ठीक होणार नाही” असे विचार मनात येऊ शकतात. पण मानसशास्त्र आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतं, आजची परिस्थिती म्हणजे संपूर्ण आयुष्याची अंतिम कथा नसते.
मानवी मेंदूमध्ये परिस्थितीनुसार स्वतःमध्ये बदल करण्याची क्षमता असते. यालाच neuroplasticity म्हणजे मेंदूची बदलण्याची क्षमता असं म्हणतात. आपल्या अनुभवांनुसार मेंदूतील काही जोडण्या मजबूत होतात, काही कमकुवत होतात आणि नवीन शिकण्याच्या प्रक्रियेत नवीन जोडण्या तयार होऊ शकतात. त्यामुळे आज आपण ज्या पद्धतीने विचार करतो, प्रतिक्रिया देतो किंवा एखाद्या परिस्थितीकडे पाहतो, ती पद्धत कायमची ठरलेली नसते. नवीन अनुभव, शिकणे, सवयी आणि योग्य मानसिक आधार यामुळे विचार करण्याच्या आणि परिस्थितीला प्रतिसाद देण्याच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो.
याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक समस्या आपोआप नाहीशी होईल. चांगले दिवस येण्याचा अर्थ समस्या कधीच येणार नाहीत असा नाही. त्याचा अर्थ असा आहे की आपली परिस्थिती बदलू शकते आणि त्याचबरोबर त्या परिस्थितीकडे पाहण्याची आपली क्षमता देखील बदलू शकते. आज ज्या गोष्टी असह्य वाटत आहेत, त्यांच्याशी उद्या आपण अधिक सक्षमपणे सामना करू शकतो. अनेक वेळा बाहेरची परिस्थिती पूर्णपणे बदलण्यापेक्षा तिच्याशी सामना करण्याची आपली मानसिक ताकद वाढते आणि त्यामुळे आयुष्य पुन्हा अर्थपूर्ण वाटू लागते.
मानसशास्त्रात resilience, म्हणजेच प्रतिकूल परिस्थितीतून सावरण्याची आणि पुन्हा उभं राहण्याची क्षमता, याला खूप महत्त्व आहे. Resilience म्हणजे दुःख न होणं नाही. उलट, दुःख, भीती, निराशा आणि असहायता यांसारख्या भावना अनुभवूनही हळूहळू पुढे जाण्याची क्षमता म्हणजे resilience. एखादी व्यक्ती कठीण काळातून गेल्यानंतर पूर्वीसारखीच होईलच असं नाही. कधी कधी ती व्यक्ती अधिक समजूतदार, अधिक वास्तववादी आणि स्वतःच्या भावनांबद्दल अधिक जागरूक होऊन पुढे जाते.
आपल्या विचारांचाही यामध्ये मोठा वाटा असतो. कठीण काळात मन अनेकदा negative forecasting करतं. म्हणजेच आज काहीतरी वाईट घडलं की उद्याही तेच वाईट घडेल असा अंदाज मन लावतं. उदाहरणार्थ, व्यवसायात नुकसान झालं तर “आता माझ्याकडून कधीच काही होणार नाही” असा विचार येऊ शकतो. एखादं नातं तुटलं तर “आता आयुष्यात कोणावरच विश्वास ठेवता येणार नाही” असं वाटू शकतं. पण हा निष्कर्ष वस्तुस्थिती नसतो. तो त्या क्षणी दुःखी असलेल्या मनाचा अंदाज असतो. भावना खरी असू शकते, पण त्या भावनेतून तयार झालेला प्रत्येक निष्कर्ष खरा असेलच असं नाही.
म्हणून कठीण काळात स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारणं उपयोगी ठरू शकतं: “आज परिस्थिती कठीण आहे, पण ती कायम अशीच राहणार आहे याचा पुरावा माझ्याकडे आहे का?” हा प्रश्न मनाला थोडं थांबवतो. कारण संकटाच्या काळात आपलं लक्ष समस्येकडे जास्त केंद्रित होतं आणि उपलब्ध असलेल्या शक्यता आपल्याला दिसेनाशा होतात. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर परिस्थिती बदलण्याची शक्यता स्वीकारणं हे आशावादाचं एक महत्त्वाचं रूप आहे.
पण आशावाद म्हणजे “सगळं नक्कीच चांगलं होईल” असं स्वतःला खोटं सांगणं नाही. वास्तव स्वीकारूनही भविष्याबद्दल शक्यता ठेवणं म्हणजे निरोगी आशावाद. उदाहरणार्थ, “सध्या माझी परिस्थिती कठीण आहे. मला सगळ्या उत्तरांचा शोध लागलेला नाही. पण काहीतरी बदल करण्याची शक्यता अजूनही आहे” असा विचार अधिक वास्तववादी आहे. यामुळे मनाला खोटी खात्री मिळत नाही, पण प्रयत्न करण्यासाठी जागा मिळते.
चांगले दिवस परत आणण्यासाठी मोठे निर्णयच घ्यावे लागतात असंही नाही. अनेकदा बदल छोट्या कृतींमधून सुरू होतो. नियमित झोप, शरीराची काळजी, थोडं चालणं, एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी बोलणं, दिवसातील एखादं छोटं काम पूर्ण करणं, नकारात्मक विचार लिहून त्यांची तपासणी करणं किंवा आपल्या नियंत्रणात असलेल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करणं या साध्या कृती मनाला पुन्हा स्थिर होण्यास मदत करू शकतात. लहान प्रगती हीसुद्धा प्रगतीच असते.
आपण आपल्या आयुष्याची तुलना इतरांच्या आयुष्याशी करणं थांबवणंही महत्त्वाचं आहे. सोशल मीडियावर किंवा आपल्या आसपास इतरांचे चांगले दिवस दिसतात, पण त्यांच्या संघर्षाचा पूर्ण भाग आपल्याला दिसत नाही. त्यामुळे “सगळ्यांचं आयुष्य पुढे जात आहे आणि मी मात्र मागे आहे” असा निष्कर्ष चुकीचा ठरू शकतो. प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात चढ-उतारांची वेळ वेगळी असते. तुमचा सध्याचा कठीण टप्पा हा तुमच्या संपूर्ण आयुष्याची ओळख नाही.
कधी कधी चांगले दिवस येण्यासाठी आपल्याला काही गोष्टी सोडाव्याही लागतात. जुन्या अपेक्षा, सतत स्वतःला दोष देण्याची सवय, प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न, आपल्याला सतत दुखावणाऱ्या नात्यांमध्ये स्वतःला हरवणं किंवा भूतकाळातच अडकून राहणं यापैकी काही गोष्टी बदलण्याची गरज असू शकते. बदल म्हणजे नेहमी नवीन काही मिळवणं नसतं; कधी कधी स्वतःला पुढे जाण्यापासून अडवणाऱ्या गोष्टींपासून हळूहळू दूर होणं हाही बदल असतो.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, खूप दिवसांपासून निराशा, असहायता, चिंता किंवा दुःख जाणवत असेल तर केवळ “सकारात्मक विचार करा” असं स्वतःला सांगणं पुरेसं नसतं. अशा वेळी मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाची मदत घेणं योग्य ठरू शकतं. मदत मागणं म्हणजे आपण कमकुवत आहोत असं नाही. उलट, स्वतःची अवस्था ओळखून योग्य मदत घेणं ही मानसिक ताकदीची खूण आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा. चांगले दिवस परत येतात, पण ते नेहमी पूर्वीसारखेच दिसतील असं नाही. कदाचित पूर्वी तुम्हाला आनंद देणाऱ्या गोष्टी बदलतील. तुमची माणसं बदलतील, तुमचे प्राधान्यक्रम बदलतील आणि स्वतःकडे पाहण्याची तुमची पद्धतही बदलेल. पण याचा अर्थ आयुष्य संपलं असा होत नाही. अनेकदा एका कठीण काळानंतर जीवनाचा नवा अध्याय सुरू होतो.
आज जर तुमचं आयुष्य कठीण वाटत असेल, तर स्वतःला एवढंच सांगा, “हा माझ्या आयुष्याचा एक टप्पा आहे, माझं संपूर्ण आयुष्य नाही.” आज उत्तर सापडत नसेल तरी उद्या एखादी नवी शक्यता निर्माण होऊ शकते. आज मन थकलं असेल तरी ते पुन्हा उभं राहू शकतं. आज परिस्थिती तुमच्या बाजूने नसेल तरी परिस्थिती बदलू शकते.
कारण आयुष्यातील वाईट दिवस कायमचे नसतात. आणि म्हणूनच, आज कितीही कठीण काळ असला तरी चांगले दिवस पुन्हा येण्याची शक्यता कधीच संपत नाही.
धन्यवाद.