आपल्या प्रत्येकाला आयुष्यात सुख, समाधान आणि मनःशांती हवी असते. पैसा मिळवायचा असतो, चांगली नाती जपायची असतात, स्वतःची प्रगती करायची असते आणि आयुष्य आनंदाने जगायचे असते. मात्र, या सगळ्या गोष्टी मिळवण्याच्या प्रयत्नात आपण अनेकदा स्वतःच्या मनाची शांतता गमावून बसतो. एखाद्याने आपल्याबद्दल काय विचार केला, कोणीतरी आपल्याला अपेक्षित प्रतिसाद दिला नाही, भूतकाळात आपल्यासोबत काहीतरी चुकीचे घडले किंवा भविष्यात काही वाईट होईल का, अशा विचारांमध्ये आपण इतके अडकतो की वर्तमानातील आनंदही अनुभवता येत नाही. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले तर मनःशांती म्हणजे आयुष्यात कोणतीही समस्या नसणे नव्हे, तर समस्या असतानाही स्वतःच्या भावना आणि विचार योग्य पद्धतीने हाताळता येणे होय. संशोधनातून असे दिसते की सतत विचार करत राहणे, भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याचा अतिरेकी प्रयत्न करणे आणि इतरांच्या मान्यतेवर स्वतःचे मूल्य ठरवणे यांचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मनःशांती मिळवण्यासाठी नेहमी काहीतरी नवीन मिळवण्याची गरज नसते. कधीकधी आपल्या मनाला त्रास देणाऱ्या काही गोष्टी सोडणे अधिक महत्त्वाचे असते. चला, अशा पाच गोष्टी समजून घेऊया.
१. प्रत्येक गोष्टीचा अतिविचार करणे सोडा
एखादी घटना घडून गेल्यानंतर आपण तिचा पुन्हा पुन्हा विचार करत राहतो. आपण असे का बोललो, समोरच्या व्यक्तीने असे का केले, माझ्याकडून काही चूक झाली का, लोक माझ्याबद्दल काय विचार करत असतील, अशा प्रश्नांची मालिका मनात सुरू होते. एखाद्या समस्येवर विचार करणे चुकीचे नाही. उलट, विचार केल्यामुळे आपल्याला योग्य निर्णय घेता येतो. परंतु त्याच विचारांची पुनरावृत्ती होत राहिली आणि त्यातून कोणताही उपाय सापडत नसेल, तर तो अतिविचाराचा भाग बनू शकतो. मानसशास्त्रात याला रुमिनेशन (Rumination) असे म्हणतात. संशोधनानुसार, नकारात्मक घटनांवर वारंवार विचार करत राहण्याची सवय चिंता आणि नैराश्याच्या लक्षणांशी संबंधित असू शकते.
समजा, तुमच्या जवळच्या व्यक्तीने तुमच्या संदेशाला उत्तर दिले नाही. तुम्ही लगेच विचार करू लागता की ती व्यक्ती माझ्यावर नाराज आहे का, मी काही चुकीचे बोललो का किंवा आता आमचे नाते बिघडणार का? प्रत्यक्षात त्या व्यक्तीला काम असू शकते किंवा ती इतर कोणत्याही कारणाने व्यस्त असू शकते. पण आपण कोणताही ठोस पुरावा नसताना नकारात्मक निष्कर्ष काढतो आणि स्वतःलाच त्रास करून घेतो. अशा वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “या विचारामुळे मला समस्येचे उत्तर मिळत आहे का, की माझी अस्वस्थता फक्त वाढत आहे?” जर उत्तर मिळत नसेल, तर विचारांपासून थोडे अंतर घेणे आवश्यक आहे. आपले लक्ष वर्तमानातील कामाकडे वळवा, थोडे चालायला जा, श्वासावर लक्ष केंद्रित करा किंवा आपल्या मनातील विचार कागदावर लिहा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर त्याच क्षणी मिळालेच पाहिजे, असा आग्रह धरू नका. काही गोष्टींची उत्तरे वेळेनुसार मिळतात, तर काही गोष्टींची उत्तरे कधीच मिळत नाहीत. हे स्वीकारता आले की मनावरील अनावश्यक ताण कमी होण्यास मदत होते.
२. प्रत्येकाला आनंदी ठेवण्याची सवय सोडा
आपल्या आजूबाजूच्या लोकांना आनंदी ठेवणे, त्यांना मदत करणे आणि नाती जपणे या चांगल्या गोष्टी आहेत. परंतु प्रत्येक व्यक्ती आपल्यावर खूश असली पाहिजे, कोणीही आपल्याबद्दल वाईट विचार करता कामा नये आणि कोणालाही आपल्यामुळे नाराजी वाटता कामा नये, अशी अपेक्षा ठेवली तर स्वतःचे आयुष्य जगणे कठीण होते. काही लोक इतरांना नाराज करण्याच्या भीतीने स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवतात. मनात नसतानाही प्रत्येक कामाला होकार देतात, स्वतःला त्रास होत असतानाही नात्यांमध्ये सतत तडजोड करतात आणि स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करतात. याला अनेकदा पीपल प्लीझिंग (People Pleasing) असे म्हटले जाते.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने, इतरांच्या मान्यतेवर स्वतःचे मूल्य अवलंबून असेल, तर नकार मिळाल्यावर किंवा कोणी नाराज झाल्यावर अस्वस्थता वाढू शकते. स्व-निर्धारण सिद्धांतानुसार (Self-Determination Theory), व्यक्तीच्या मानसिक स्वास्थ्यासाठी स्वायत्तता, स्वतःच्या निर्णयांवर काही प्रमाणात नियंत्रण आणि स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगण्याची संधी महत्त्वाची असते. याचा अर्थ इतरांचा विचार करू नये असा नाही. त्याऐवजी इतरांची काळजी घेताना स्वतःचीही काळजी घेणे शिकले पाहिजे.
समजा, तुम्हाला विश्रांतीची गरज आहे, पण एखादी व्यक्ती तुम्हाला मदतीसाठी सांगते. तुम्ही थकलेले असूनही नकार दिल्यास ती व्यक्ती नाराज होईल, या भीतीने काम स्वीकारता. असे वारंवार घडल्यास मनात चिडचिड, थकवा आणि नाराजी वाढू शकते. अशा वेळी नम्रपणे “सध्या मला हे शक्य होणार नाही” असे सांगणे चुकीचे नाही. प्रत्येक नात्यात मर्यादा असणे आवश्यक आहे. तुमच्या मर्यादा समजून घेणाऱ्या व्यक्तीशी नाते टिकवण्यासाठी स्वतःला सतत त्रास देण्याची गरज नसते. लक्षात ठेवा, तुम्ही प्रत्येकाला आनंदी ठेवू शकत नाही आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या मतावर तुमचे नियंत्रणही नसते. इतरांचा आदर करा, पण स्वतःचा आदर गमावून नव्हे.
३. भूतकाळातील चुका आणि दुःख धरून ठेवणे सोडा
आपल्या आयुष्यात काही घटना अशा घडतात ज्या आपण विसरू शकत नाही. एखाद्या व्यक्तीने केलेला अपमान, नात्यात मिळालेला विश्वासघात, हातातून गेलेली संधी किंवा स्वतःकडून झालेली चूक मनात वारंवार येत राहते. आपण अनेकदा स्वतःलाच दोष देतो, “त्यावेळी मी असे केले नसते तर बरे झाले असते”, “मी त्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवायला नको होता” किंवा “माझ्यामुळेच हे सगळे घडले.” अशा विचारांमध्ये अडकून आपण वर्तमानातील आयुष्याकडे दुर्लक्ष करू लागतो. भूतकाळातील घटना बदलता येत नाहीत; मात्र त्या घटनांकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन आणि त्यातून पुढे काय शिकायचे, हे आपण ठरवू शकतो.
मानसशास्त्रातील स्वतःबद्दल करुणा (Self-Compassion) या संकल्पनेनुसार, स्वतःच्या चुका स्वीकारताना स्वतःशी कठोर वागण्याऐवजी समजूतदारपणे वागणे महत्त्वाचे आहे. संशोधक क्रिस्टिन नेफ यांच्या कामातून असे दिसून आले आहे की स्वतःबद्दल करुणेची भावना मानसिक स्वास्थ्याशी आणि अडचणींना सामोरे जाण्याच्या क्षमतेशी संबंधित आहे. याचा अर्थ स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणे किंवा चुकीच्या वर्तनाचे समर्थन करणे असा नाही. चूक मान्य करणे, शक्य असेल तर तिचे परिणाम सुधारण्याचा प्रयत्न करणे आणि त्यातून धडा घेऊन पुढे जाणे, हा अधिक उपयुक्त मार्ग आहे.
समजा, तुम्ही एखादा चुकीचा निर्णय घेतला आणि त्यामुळे तुमचे नुकसान झाले. त्या चुकीबद्दल शिकणे आवश्यक आहे; पण रोज स्वतःला दोष देऊन गेलेले नुकसान भरून निघणार नाही. त्याऐवजी स्वतःला विचारा, “या अनुभवातून मी काय शिकलो?” आणि “पुढच्या वेळी मी कोणता वेगळा निर्णय घेऊ शकतो?” त्याचप्रमाणे, दुसऱ्या व्यक्तीने तुम्हाला दुखावले असेल, तर मनःशांती मिळवण्यासाठी त्या व्यक्तीने केलेली चूक योग्य होती असे मानण्याची गरज नाही. माफ करणे ही वैयक्तिक प्रक्रिया आहे. त्यासाठी वेळ लागू शकतो आणि काही नात्यांमध्ये अंतर ठेवणेही आवश्यक असू शकते. भूतकाळ विसरण्यापेक्षा त्याने आपल्या वर्तमानावर किती नियंत्रण ठेवावे, हे ठरवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
४. प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न सोडा
अनेकांना आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट आपल्या इच्छेनुसार घडावी असे वाटते. लोकांनी आपल्याशी कसे वागावे, आपल्या कामाचे परिणाम काय असावेत, भविष्यात काय घडावे आणि इतरांनी कोणते निर्णय घ्यावेत, याबद्दल आपल्या मनात ठरावीक अपेक्षा असतात. पण वास्तवात अनेक गोष्टी आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात. आपण कितीही प्रयत्न केले तरी प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला समजून घेईलच असे नाही, प्रत्येक काम यशस्वी होईलच असे नाही आणि भविष्यातील प्रत्येक अडचण आपण टाळू शकूच असे नाही. या गोष्टींवर नियंत्रण मिळवण्याचा सतत प्रयत्न केला, तर मनात चिंता आणि असहायतेची भावना वाढू शकते.
स्टोइक तत्त्वज्ञानामध्ये आपल्या नियंत्रणात असलेल्या आणि नियंत्रणाबाहेर असलेल्या गोष्टींमधील फरक ओळखण्यावर भर दिला जातो. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही समस्येवर प्रत्यक्ष कृती करता येत असेल तर कृती करणे आणि परिस्थिती बदलता येत नसेल तर तिच्याशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करणे उपयुक्त ठरू शकते. उदाहरणार्थ, तुम्ही मुलाच्या अभ्यासासाठी योग्य वातावरण तयार करू शकता, त्याला मदत करू शकता आणि प्रोत्साहन देऊ शकता. मात्र, प्रत्येक परीक्षेत त्याला किती गुण मिळतील, हे पूर्णपणे तुमच्या नियंत्रणात नसते. त्याचप्रमाणे, नात्यात तुम्ही प्रामाणिकपणे वागू शकता, संवाद साधू शकता आणि समोरच्या व्यक्तीचा आदर करू शकता. परंतु समोरची व्यक्ती कशी प्रतिक्रिया देईल, हे तुम्ही ठरवू शकत नाही.
म्हणून एखादी परिस्थिती अस्वस्थ करत असेल, तर स्वतःला दोन प्रश्न विचारा. पहिला, “या परिस्थितीत मी काय करू शकतो?” आणि दुसरा, “कोणत्या गोष्टी माझ्या नियंत्रणात नाहीत?” पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर शोधून त्यानुसार कृती करा. दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर स्वीकारण्याचा सराव करा. स्वीकार करणे म्हणजे प्रयत्न सोडणे नव्हे. उलट, जिथे प्रयत्न करणे शक्य आहे तिथे ऊर्जा वापरणे आणि जिथे नियंत्रण नाही तिथे स्वतःला अनावश्यक त्रास न देणे, हे त्याचे सार आहे. प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनाप्रमाणे घडवण्यापेक्षा परिस्थितीनुसार योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करा.
५. स्वतःची तुलना इतरांशी करणे सोडा
आज सोशल मीडियामुळे इतरांच्या आयुष्यातील अनेक गोष्टी आपल्याला सतत दिसतात. कोणीतरी नवीन घर घेतलेले असते, कोणीतरी परदेशात फिरत असते, कोणाला चांगली नोकरी मिळालेली असते, तर कोणाचे कौटुंबिक आयुष्य आनंदी दिसत असते. हे सर्व पाहताना आपण नकळत स्वतःच्या आयुष्याची तुलना इतरांशी करू लागतो. “माझ्याकडे अजून स्वतःचे घर नाही”, “माझ्या मित्राने माझ्यापेक्षा जास्त प्रगती केली”, “माझे आयुष्य इतरांसारखे चांगले का नाही?” अशा विचारांमुळे स्वतःकडे असलेल्या गोष्टींचे महत्त्व कमी होऊ लागते.
मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांनी मांडलेल्या सामाजिक तुलना सिद्धांतानुसार (Social Comparison Theory), व्यक्ती स्वतःचे मूल्यांकन करण्यासाठी अनेकदा इतरांशी तुलना करते. तुलना करणे ही मानवी स्वभावाची सामान्य प्रक्रिया असली, तरी सतत स्वतःला इतरांपेक्षा कमी समजणे आत्मविश्वास आणि मानसिक समाधानावर परिणाम करू शकते. विशेषतः सोशल मीडियावर दिसणाऱ्या निवडक, आकर्षक क्षणांची तुलना आपल्या संपूर्ण आयुष्याशी केली जाते. मात्र, एखाद्या व्यक्तीचे यश दिसत असले तरी तिच्या अडचणी, संघर्ष आणि अपयश आपल्याला माहीत असतीलच असे नाही.
त्यामुळे इतरांच्या यशातून प्रेरणा घ्या, पण स्वतःला कमी लेखण्यासाठी त्याचा वापर करू नका. प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, संधी, जबाबदाऱ्या आणि आयुष्याचा वेग वेगळा असतो. तुमची तुलना करायचीच असेल, तर कालच्या स्वतःशी करा. आज तुम्ही काहीतरी नवीन शिकलात का, एखादी चांगली सवय लावली का, स्वतःच्या भावनांना अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेतले का, हे पाहा. स्वतःच्या छोट्या प्रगतीचेही कौतुक करा. सोशल मीडियावरील आशय पाहिल्यानंतर सतत असमाधान वाटत असेल, तर त्याच्या वापराला मर्यादा घालण्याचा प्रयत्न करा. इतरांच्या आयुष्यात काय घडत आहे, यापेक्षा स्वतःच्या आयुष्यात काय सुधारता येईल, यावर लक्ष केंद्रित करा. कारण खरे समाधान प्रत्येक बाबतीत इतरांपेक्षा पुढे जाण्यात नसते, तर स्वतःच्या आयुष्याशी अधिक चांगले नाते निर्माण करण्यात असते.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा!
मनःशांती मिळवण्यासाठी आयुष्यातील प्रत्येक समस्या संपण्याची वाट पाहू नका. कारण एका समस्येचे निराकरण झाले की दुसरी समस्या समोर येऊ शकते. त्याऐवजी समस्यांकडे पाहण्याची पद्धत बदला. अतिविचार करण्याऐवजी उपाय शोधा, प्रत्येकाला आनंदी ठेवण्याऐवजी स्वतःच्या गरजांचाही आदर करा, भूतकाळातील चुकांमधून शिका, नियंत्रणात नसलेल्या गोष्टी स्वीकारा आणि स्वतःची तुलना इतरांशी करण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करा.
या सवयी एका दिवसात बदलणार नाहीत. त्यासाठी सातत्य, संयम आणि स्वतःला समजून घेण्याची तयारी आवश्यक आहे. कधीकधी पुन्हा जुन्या विचारांमध्ये अडकलात तरी स्वतःला दोष देऊ नका. पुन्हा एकदा योग्य दिशेने प्रयत्न सुरू करा. जर चिंता, उदासीनता किंवा अस्वस्थता दीर्घकाळ टिकत असेल आणि त्याचा झोप, काम किंवा नातेसंबंधांवर परिणाम होत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घेणे योग्य ठरते.
लक्षात ठेवा, मनःशांती म्हणजे जगाने आपल्या इच्छेनुसार वागणे नव्हे, तर जग आपल्या इच्छेनुसार वागत नसतानाही स्वतःला समजून घेता येणे, स्वतःचा आदर राखता येणे आणि योग्य दिशेने पुढे जाता येणे होय. अनेकदा आनंदी होण्यासाठी आयुष्यात आणखी काही मिळवण्यापेक्षा मनाला त्रास देणाऱ्या काही गोष्टी सोडण्याची गरज असते.
धन्यवाद.