आपल्यापैकी अनेक जण कधी ना कधी म्हणतात, “मला मनःशांतीच मिळत नाही.” बाहेरून पाहिलं तर आयुष्यात सगळं व्यवस्थित असतं. घर असतं, नोकरी किंवा व्यवसाय असतो, आपली माणसं असतात, आर्थिक परिस्थितीही ठीक असू शकते. तरीही मन मात्र सतत अस्वस्थ असतं. एखादी गोष्ट संपली की दुसरी चिंता सुरू होते. भूतकाळातील घटना आठवत राहतात, भविष्याची काळजी वाटत राहते आणि वर्तमान क्षण हातातून निसटत जातो. अशा वेळी आपल्याला वाटतं की, “माझी परिस्थिती बदलली की मला शांतता मिळेल.” पण मानसशास्त्र सांगतं की मनःशांतीचा प्रश्न नेहमी बाहेरच्या परिस्थितीशी संबंधित नसतो. अनेकदा आपल्या विचारांची पद्धत, अपेक्षा, भावनांशी वागण्याची पद्धत आणि प्रत्येक गोष्ट नियंत्रित करण्याची इच्छा हीच आपल्या अस्वस्थतेची मोठी कारणं असू शकतात.
आपण प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनासारखी व्हावी अशी अपेक्षा करतो
मनाला शांतता हवी असते, पण त्याच वेळी आपण जगाने आपल्या अपेक्षेप्रमाणे वागावं अशी अपेक्षा ठेवतो. समोरच्या व्यक्तीने आपल्याला समजून घ्यावं, आपल्याशी योग्य वागावं, आपल्या प्रयत्नांचं कौतुक करावं, आपल्याला अपेक्षित यश मिळावं, नात्यांमध्ये नेहमी प्रेम असावं आणि भविष्यात काहीही चुकीचं घडू नये, अशी अनेक अपेक्षा आपण मनात ठेवतो. समस्या अशी की जग आपल्या अपेक्षेनुसार चालत नाही. जेव्हा वास्तव आणि अपेक्षा यांच्यात अंतर निर्माण होतं, तेव्हा निराशा, राग, दुःख आणि चिंता निर्माण होतात. त्यामुळे शांततेसाठी प्रत्येक परिस्थिती बदलण्यापेक्षा काही गोष्टी आपल्या नियंत्रणाबाहेर आहेत हे स्वीकारायला शिकणं महत्त्वाचं ठरतं.
भूतकाळाला पुन्हा पुन्हा जगणं
काही लोक वर्तमानात असतात, पण त्यांचं मन मात्र अनेक वर्षांपूर्वी घडलेल्या एखाद्या घटनेमध्ये अडकलेलं असतं. “मी तेव्हा असं का बोललो?”, “त्याने माझ्याशी असं का केलं?”, “मी वेगळा निर्णय घेतला असता तर?” असे प्रश्न सतत मनात फिरत राहतात. भूतकाळातून शिकणं उपयोगी आहे; पण त्याच घटनेचा वारंवार मानसिक पुनर्विचार करणं म्हणजे समस्या सोडवणं नव्हे. याला मानसशास्त्रात rumination, म्हणजेच नकारात्मक विचारांमध्ये पुन्हा पुन्हा अडकून राहणे, असं म्हटलं जातं. अशा प्रकारच्या विचारसाखळीचा संबंध चिंता आणि नैराश्याच्या लक्षणांशी आढळतो. भूतकाळ बदलता येत नाही, पण त्या अनुभवाकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलता येते.
भविष्याबद्दल सतत चिंता करणं
“उद्या काय होईल?” हा प्रश्न आवश्यक तेवढा विचारला तर तो नियोजनासाठी मदत करतो. पण “काहीतरी वाईट झालं तर?”, “माझं काम गेलं तर?”, “माझं नातं तुटलं तर?”, “मला अपयश आलं तर?” अशा शक्यतांचा सतत विचार करत राहिलं तर मन वर्तमानापासून दूर जातं. चिंता अनेकदा भविष्यातील अनिश्चिततेला पूर्णपणे नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न असतो. पण जीवनात अनिश्चितता असणारच. प्रत्येक संभाव्य अडचणीचा विचार करून आपण स्वतःला सुरक्षित ठेवू शकत नाही. उलट सतत चिंता केल्यामुळे मानसिक थकवा वाढतो. म्हणून भविष्याचा विचार करा, पण भविष्यामध्ये राहू नका.
दुसऱ्यांच्या मतांना आपल्या मनाची चावी देऊ नका
आपल्याला कोण काय म्हणेल, कोणाला काय वाटेल, आपल्याबद्दल कोणाचं मत काय आहे, याचा आपण अनेकदा खूप विचार करतो. एखाद्याने टीका केली की पूर्ण दिवस खराब होतो. एखाद्याने कौतुक केलं की आपण आनंदी होतो. म्हणजे आपल्या मनःस्थितीची चावी आपण दुसऱ्यांच्या हातात देतो. प्रत्येक व्यक्ती आपल्याबद्दल वेगळं मत ठेवणारच. प्रत्येकाला खूश करणं शक्य नाही. त्यामुळे दुसऱ्यांचं मत ऐका, त्यातून योग्य असेल ते घ्या, पण स्वतःची किंमत केवळ दुसऱ्यांच्या प्रतिक्रियांवर ठरवू नका. आत्मसन्मान म्हणजे स्वतःला नेहमी बरोबर समजणं नाही; तर चूक झाली तरी स्वतःशी आदराने वागता येणं.
मनातल्या प्रत्येक विचारावर विश्वास ठेवू नका
आपल्या मनात दिवसाला असंख्य विचार येतात. त्यातील प्रत्येक विचार सत्य असेलच असं नाही. “मी कोणालाच आवडत नाही”, “माझं काहीच होणार नाही”, “सगळे माझ्याविरुद्ध आहेत”, “माझं आयुष्य खराब झालं आहे” असे विचार मनात येऊ शकतात. पण विचार आणि सत्य यामध्ये फरक असतो. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नकारात्मक विचारांची तपासणी करणं आणि त्यातील अतिशयोक्ती किंवा चुकीची गृहीतकं ओळखणं उपयोगी ठरू शकतं. त्यामुळे पुढच्या वेळी मनात नकारात्मक विचार आला तर स्वतःला विचारा, “हा विचार खरंच तथ्य आहे का, की माझ्या मनाची भीती बोलत आहे?”
सगळं नियंत्रणात ठेवण्याचा हट्ट सोडा
मनःशांतीचा सर्वात मोठा शत्रू म्हणजे प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात ठेवण्याची इच्छा. लोक काय करतील, परिस्थिती कशी बदलेल, उद्या काय होईल, इतर आपल्याशी कसे वागतील, यावर आपलं पूर्ण नियंत्रण नसतं. मात्र आपल्या प्रतिक्रिया, निर्णय, सीमारेषा आणि प्रयत्न यावर काही प्रमाणात नियंत्रण असतं. त्यामुळे “माझ्या नियंत्रणात काय आहे?” आणि “माझ्या नियंत्रणाबाहेर काय आहे?” यामध्ये फरक करणं शिकणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे. जे आपल्या हातात नाही ते स्वीकारणं म्हणजे हार मानणं नाही. ते मानसिक ऊर्जा योग्य ठिकाणी वापरणं आहे.
स्वतःशी असलेलं नातं सुधारा
आपण इतरांसाठी खूप समजूतदार असतो, पण स्वतःसाठी मात्र कठोर असतो. दुसऱ्याची चूक झाली तर आपण म्हणतो, “चूक झाली, पुढच्या वेळी सुधारेल.” पण स्वतःची चूक झाली की “मी किती मूर्ख आहे!” असं म्हणतो. ही स्वतःशी केलेली कठोर भाषा मनातील ताण वाढवू शकते. स्वतःशी दयाळूपणे वागणं म्हणजे स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणं नाही. त्याऐवजी चूक स्वीकारून त्यातून शिकणं आणि स्वतःला सतत दोष देणं थांबवणं होय. Self-compassion, म्हणजे स्वतःशी समजूतदार आणि करुणेने वागण्याची वृत्ती, मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त असल्याचं संशोधनातून दिसून आलं आहे.
शांतता म्हणजे समस्या नसलेलं आयुष्य नाही
मनःशांती म्हणजे आयुष्यात कधीच चिंता, दुःख, राग किंवा समस्या येणार नाहीत असा अर्थ नाही. भावनिक चढ-उतार हे मानवी जीवनाचा भाग आहेत. खऱ्या अर्थाने शांत मन म्हणजे भावना नाहीशा झालेलं मन नव्हे, तर भावना आल्या तरी त्यांच्याबरोबर वाहून न जाता त्यांना समजून घेण्याची क्षमता असलेलं मन. एखाद्या दिवशी मन अस्वस्थ असेल तर स्वतःला दोष देण्याऐवजी थोडं थांबा. आपल्या शरीराला विश्रांती द्या, पुरेशी झोप घ्या, नियमित व्यायाम करा, जवळच्या व्यक्तीशी बोला, काही वेळ स्क्रीनपासून दूर राहा आणि आपल्या विचारांकडे थोडं अंतर ठेवून पाहा.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. तुमच्या आयुष्यातील प्रत्येक समस्या तुमच्यामुळे निर्माण झालेली नसते. काही गोष्टी परिस्थितीमुळे घडतात, काही इतरांच्या वागण्यामुळे घडतात आणि काही आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात. त्यामुळे “तुला शांतता मिळत नाही याला तूच कारणीभूत आहेस” याचा अर्थ स्वतःला दोष देणे असा नाही. त्याचा अर्थ एवढाच की, परिस्थिती नेहमी आपल्या हातात नसली तरी त्या परिस्थितीकडे आपण कसं पाहतो, त्यावर कशी प्रतिक्रिया देतो आणि मनाला किती वेळ त्याच विचारांमध्ये अडकवून ठेवतो, यामध्ये आपली भूमिका नक्कीच असते.
कदाचित मनःशांती मिळवण्यासाठी आयुष्य बदलण्याची गरज नसेल. कदाचित काही अपेक्षा कमी कराव्या लागतील, काही गोष्टी स्वीकाराव्या लागतील, काही लोकांपासून अंतर ठेवावं लागेल, स्वतःला सतत दोष देणं थांबवावं लागेल आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे स्वतःच्या मनाला प्रत्येक गोष्ट सोडवण्याची जबाबदारी देणं थांबवावं लागेल. कारण शांतता अनेकदा बाहेर कुठेतरी सापडत नाही. ती आपल्या विचारांशी, भावनांशी आणि स्वतःशी असलेल्या नात्यात हळूहळू निर्माण करावी लागते.
धन्यवाद.